Wraz z początkiem panowania w pruskiego 1772 r., Żydów z Przedmieścia zmuszono do przesiedlenia się w granice miasta. Zajęli wówczas południową część rynku wzdłuż ulicy Zduńskiej przy murach miejskich. Niebawem otrzymali zgodę na budowę nowej synagogi oraz założenie cmentarza nad jeziorem Borówno Wielkie.

Murowaną synagogę wybudowano między 1772 a 1780 r. na rogu dzisiejszych ulic Zduńskiej i Szkolnej. Był to budynek w zabudowie szachulcowej (tzw. mur pruski), dach pokryto ciemnosiwym łupkiem. Istniała do 1939 r., a jej wartość jeszcze w marcu 1939 r. wyceniono na 600 złotych. Została rozebrana przez Niemców na przełomie 1939 i 1940 roku. Dodatkowo majątek nieruchomy gminy tworzyły kostnica i półmorgowy ogród, położone przy ul. Zduńskiej. Ogród dzierżawiono, a pozyskane środki przeznaczano na wynagrodzenie osób pomagających w synagodze.

Liczba Żydów w Skarszewach rosła do drugiej połowy XIX w., a następnie, od ostatniej ćwierci XIX w. stopniowo malała. W 1780 r. mieszkało tu 150 Żydów (stanowili 27,6% ogółu ludności), w 1871 – 226, w 1895 – 165, w 1910 – 106, w 1918 – 60, w 1921 – 40 (1,3%), w 1923 – 26 (8 rodzin), w 1939 – 12 rodzin.

Po 1920 r. większość niemieckich Żydów wyjechała ze Skarszew. Pozostały tylko dwie rodziny, ale z czasem napłynęło kolejnych 10 rodzin z głębi ziem polskich. W latach 20. XX w. wraz z wyludnieniem działalność gminy ograniczono do minimum. Bieżącymi sprawami zajmowała się Łucja Meyer; w razie konieczności, wobec braku stałego budżetu, zbierano doraźnie środki finansowe. Nie było rabina. W święta sprowadzano kantora z Gdańska, funkcje rzezaków sprawowali miejscowi rzeźnicy, bracia Meyerowie. Nie pobierali opłat.

Gmina przetrwała do 1932 roku. Została scalona początkowo z gminą żydowską w Świeciu, a od 1933 r., wraz z gminami z powiatów starogardzkiego i tczewskiego, znalazła się w ramach żydowskiej gminy wyznaniowej w Starogardzie (Gdańskim). W latach 1936–1939 mieszkały w Skarszewach rodziny żydowskie: Maksa Donskoja (rolnik, ul. Kościerska), Abrahama Meyera (rzeźnik, Rynek 24), Zygfryda Meyera (rzeźnik, Rynek 24), Jerzego Sielmanna (kupiec, Św. Jana 1), Leona Sielmanna (kupiec, św. Jana 1), Abrahama Werg(k)zweiga (kupiec, św. Jana 18), Fridy Herzberg (właścicielka nieruchomości), Guido Meyera.

Po wybuchu wojny 10 rodzin napływowych opuściło miasto, pozostały tylko dwie autochtoniczne, „niemieckie”. Pierwsze prześladowania miały miejsce już 1 września 1939 roku. Oddział policyjno-wojskowy z Wolnego Miasta Gdańska zatrzymał w Skarszewach grupę Żydów, których rozstrzelano na cmentarzu.

Opis

Cmentarz założono ok. 1780 r. na południe od Skarszew, w odległości ok. 3 km, na południowym wysokim brzegu jeziora Borówno Wielkie, niedaleko drogi prowadzącej do Starogardu Gdańskiego, obecnie przy ul. Starogardzkiej, w granicach gruntów wsi Bączek, na zachód od nieczynnej linii kolejowej Pszczółki – Starogard Gdański, przy drodze leśnej biegnącej później wzdłuż torów. Współcześnie jest to duża działka leśna nr 15/3 (teren cmentarza nie jest wyodrębniony geodezyjnie). Granice nekropolii są częściowo wyznaczone przez drogę (na południu), rząd kamieni polnych (południowy wschód) oraz ścieżkę leśną (zachód). Cmentarz użytkowano do 1939 roku. W części północno-wschodniej znajdował się dom pogrzebowy, a cały teren otoczony był murem.

Na terenie cmentarza jesienią 1939 r. rozstrzelano ok. 250 Polaków i Żydów z terenu Skarszew, okolicznych wsi i Kościerzyny; fakt ten upamiętnia m.in. tzw. Grób Masowy Nr 1, który oznaczono w 1962 roku (zwłoki pod koniec wojny zostały ekshumowane i spalone). W latach II wojny światowej las wraz z cmentarzem znajdował się majątku lokalnego kreisleitera NSDAP Ernsta Günthera Modrowa. W 1940 r. wysadzono cześć grobów oraz murowane ogrodzenie.

Po wojnie cmentarz był systematycznie dewastowany. Ludność rozebrała resztki ogrodzenia, dom przedpogrzebowy oraz masywną kutą bramę; rozbijano nagrobki i rozkopywano groby. W latach 70. XX w., w trakcie likwidacji cmentarza ewangelickiego w Skarszewach, wywieziono także macewy z cmentarza żydowskiego, zwłaszcza granitowe i z czarnego marmuru; pozostawiono jedynie uszkodzone z piaskowca. Zachowało się kilkanaście (co najmniej 15) nagrobków z napisami hebrajskimi i niemieckimi, w tym 3 lekko uszkodzone (m.in. Schaula Czarlinskiego 1841–1891 oraz Arona Samuela Warschwitza, zm. 1874). Kilka innych jest względnie czytelnych np. Falka Falkmanna i Henriette Eisenstadt z domu Herzberg. Można wyodrębnić też 30–40 obramień grobów. W 1989 r. w części wschodniej część nagrobków była ustawiona rzędowo. Obecnie znajdują się w pięciu skupiskach (jedno dotyka granicy w części północno-wschodniej, kolejne południowo-zachodniej i zachodniej). Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod nr. 1289 (d. 1063) na mocy decyzji WKZ Gdańsk z 16.10.1989 roku.

W 2022 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN