Historia

Potrzeba umocnienia wzgórza dominującego nad Gdańskiem pojawiła się wraz z wprowadzeniem broni palnej i zagrożeniem nieprzyjacielskim ostrzałem prowadzonym z tego miejsca. Pierwszy znany projekt, który stał się bazą do przyszłych prac inżynieryjnych, wykonał na polecenie Rady Miejskiej w 1635 roku Jan Strakowski. Do budowy przystąpiono jednak dopiero w obliczu zagrożenia szwedzkim „potopem” w 1655 roku, usypując ziemne umocnienia w formie dzieła rogowego z rawelinem. Bastion północny nazwano Jerozolimskim, a południowy Kurkowym. Po zakończeniu wojny fortyfikacje rozbudowano w kierunku południowym, umacniając wzniesienie zwane Notzkenberg oraz dolinę potoku Siedleckiego. Były to także dzieła o narysie bastionowym, ale dostosowane do urozmaiconej rzeźby terenu.

Dalsze wzmacnianie fortyfikacji Góry Gradowej nastąpiło na początku XVIII w. za sprawą zatrudnionego w Gdańsku francuskiego inżyniera Jana Charpentiera, który powiązał ziemnymi wałami dzieło rogowe Góry Gradowej z bastionami otaczającymi miasto. Podczas wojny sukcesyjnej w 1734 roku Gdańsk był oblegany przez wojska koalicji rosyjsko-saskiej, a szturmy na Górę Gradową, znajdującą się na głównym kierunku natarcia, zostały odparte z ciężkimi stratami wśród oblegających. Umocnienia rozbudowano wówczas o poterny – tunele pod wałami ułatwiające komunikację z wysuniętymi elementami fortyfikacji.

Po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku Gdańsk wraz z fortyfikacjami trafił pod panowanie pruskie, ale prace modernizacyjne podjęto dopiero w obliczu zagrożenia atakiem wojsk napoleońskich. W 1807 roku główny wysiłek oblegających, w tym oddziałów polskich walczących u boku Francuzów, był także skierowany na umocnienia Góry Gradowej. W trakcie mozolnego, regularnego ataku, długotrwałe walki toczyły się o jeden z blokhauzów drogi krytej. Epizod ten był później szeroko opisywany i analizowany w wojskowej literaturze fachowej. Zdobycie fortyfikacji na Górze Gradowej 22 maja 1807 roku było podstawą do pertraktacji zakończonych podpisaniem aktu kapitulacji twierdzy dwa dni później. Francuzi docenili znaczenie obronne Góry Gradowej i pod kierunkiem gen. Haxo rozbudowali ją w latach 1811-1812 o wysuniętą ziemną lunetę Senarmont’a oraz skazamatowaną baterię – reditę (obecnie Redita Napoleońska, przez Francuzów nazywana Fortem Vaubana). Redita to dzieło wyjątkowe pośród fortyfikacji napoleońskich na ziemiach polskich, wyróżniające się formą i zastosowaniem tzw. kazamat Haxo oraz krytej komunikacji z umocnieniami miasta (klatka schodowa i droga ukryta w wykopie). W trakcie kolejnego oblężenia w 1813 roku fortyfikacje Góry Gradowej nie odegrały już takiej roli jak wcześniej. Pod panowaniem Prus początkowo ograniczano się tylko do konserwacji i drobnych uzupełnień w systemie fortyfikacji. Zbudowano wolnostojące magazyny prochowe – blokhauzy, wolnostojącą prochownię, a także blokhauz na zakończeniu drogi biegnącej od Redity Napoleońskiej. Wszystkie francuskie nazwy dzieł zastąpiono niemieckimi.

Całkowitą przebudowę umocnień Góry Gradowej podjęto w II poł. XIX w., przekształcając je w bardziej samodzielny fort o narysie poligonalnym. Była to ostatnia tak duża inwestycja w lądowe fortyfikacje Gdańska. W latach 1867-1874 przemodelowano wały ziemne i wybudowano szereg nowych budowli murowanych. Fort otoczony był suchą fosą z murem skarpowym, bronioną przez trzy kaponiery. Do jego wnętrza prowadziły dwie bramy z mostami zwodzonymi i wartowniami. W prawym czole wyprowadzono dodatkowo jedną bramę wypadową w kierunku przedpola. Interesującym obiektem była bateria moździerzy usytuowana w centralnej części założenia, obok kaponiery środkowej, zaprojektowana do ostrzału wzgórz Suchanina. Wkrótce po jej ukończeniu nastąpiła awaria budowlana w wyniku nieprzewidzianego naporu mas ziemnych wału. Wymusiło to wykonanie dodatkowych wzmocnień budowli (kotwy i ściągi stalowe oraz przypory) oraz profilaktycznych zabezpieczeń w innych obiektach, m.in. Galerii Strzeleckiej. W ostatniej fazie przebudowy zbudowano trzykondygnacyjne koszary pod wałem Wysokiego Skrzydła Kurkowego (1870-1872) oraz wolnostojący budynek wozowni artyleryjskiej (ok. 1873 roku) na majdanie. Przed 1880 rokiem zbudowano na zapleczu umocnień duży murowany budynek zbrojowni oraz dom służbowy dla wałmistrza – urzędnika wojskowego sprawującego nadzór nad fortyfikacjami. U podnóża fortu powstał w latach 1880-1882 zespół koszar pionierów, później (1891-1894) zaadaptowany na potrzeby Szkoły Wojennej. W 1898 roku, na stoku przed fortem, stanął pomnik upamiętniający żołnierzy rosyjskich poległych w czasie oblężeń Gdańska w latach 1734, 1807 i 1813. Na początku XX w. umocnienia Góry Gradowej były wciąż utrzymywane w stanie nadającym się do ewentualnej obrony, ale pełniły głównie rolę zaplecza i stopniowo traciły swój stricte militarny charakter. Tuż przed I wojną światową na majdanie fortu zbudowano nowy budynek koszarowy oraz mniejsze drewniane baraki koszarowe. 

Powstałe po wojnie Wolne Miasto Gdańsk, w wyniku ustaleń Traktatu Wersalskiego było całkowicie zdemilitaryzowane. Fortyfikacje Góry Gradowej uniknęły całkowitej niwelacji i wyburzeń, niemniej jednak rozebrano część obiektów jak: mur Carnota wraz z bramą Południową i kaponierą Północną oraz wolnostojącą prochownię-blokhauz w lunecie Senarmonta. Dawny teren zmienił swoje przeznaczenie z militarnego na parkowe, służąc m.in. jako siedziba dla licznych korporacji akademickich. W trakcie II wojny światowej przywrócono funkcje wojskowe, a część budowli zaadaptowano na schrony przeciwlotnicze. W szczególności dotyczyło to Redity Napoleońskiej, która otrzymała wzmocniony stropodach zwieńczony wieżyczką obserwacyjną. Z kolei na bastionie Jerozolimskim umieszczono stanowiska artylerii przeciwlotniczej. Po 1945 roku teren fortu długo pozostawał niedostępny, wykorzystywany na potrzeby telekomunikacyjne i magazynowe. Od lat 70. XX w. próbowano stopniowo przywracać jego otwarty charakter przez wprowadzanie funkcji oświatowo-kulturalnych. Dopiero po powołaniu Parku Kultury i Wypoczynku „Grodzisko” (później Parku Kulturowego Fortyfikacji Miejskich „Twierdza Gdańsk”) rozpoczęto zorganizowane prace porządkowe i adaptacyjne. Po przyjęciu w 2002 roku programu „Hewelianum” weszły one w fazę realizacyjną, zakończoną pracami adaptacyjnymi i budowlanymi w latach 2007-2008 i 2010-2014. W 2000 roku na szczycie bastionu Jerozolimskiego ustawiono tzw. Krzyż Milenijny. W 2013 roku Park przemianowano na „Centrum Hewelianum”, a w 2018 roku na „Hevelianum”.

W 2012 roku, Park Kulturowy Fortyfikacji Miejskich “Twierdza Gdańsk” otrzymał tytuł laureata w konkursie Zabytek Zadbany w kategorii „rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu w tym założenia dworskie i pałacowe”.

Opis

Zespół fortyfikacji Góry Gradowej tworzą następujące elementy: 

A – Redita Napoleońska

B – Majdan Fortu Góry Gradowej

C – Bastion Jerozolimski

D – Wysokie Czoło Kurkowe (także Bastion Kurkowy, właśc. prawe czoło narożnika Kurkowego)

E – Wysokie Skrzydło Kurkowe (także Bastion Kurkowy, właśc. lewe czoło narożnika Kurkowego)

F – Niskie Czoło Kurkowe (Bastion Notzkenberg)

G – Luneta Senarmont’a (Luneta Borstella)

H – Zbrojownia

W ich ramach, oprócz form ziemnych, znajdują się liczne murowane obiekty fortyfikacyjne takie jak prochownie, warsztaty amunicyjne, schrony-remizy, poterny i wartownie. Układ przestrzenny zespołu fortyfikacji Góry Gradowej jest dobrze zachowany i czytelny. Obecnie integralną jego częścią, tworzącą zwarty teren parkowo-rekreacyjny, jest tzw. północny zespół umocnień doliny Nowych Ogrodów, składający się z bastionu Neubauera wraz z kurtyną i fragmentem fosy. Formy ziemne w całym zespole są dobrze zachowane, w części zrekonstruowane i uczytelnione, do stanu po przebudowie z przełomu lat 60. i 70. XIX w. Zespół fortyfikacji Góry Gradowej jest obecnie ważnym elementem krajobrazu współczesnego Gdańska, atrakcyjnym terenem zielonym położonym w centrum miasta, łączącym walory historyczne, przyrodnicze i edukacyjne.

Oprac. Arkadiusz Woźniakowski, OT NID w Gdańsku, 07.04.2025 r.