Historia

Majątek został założony w XVI wieku przez rodzinę Lehndorffów, po raz pierwszy wzmiankowaną w XIII wieku i osiadłą w 1328 roku w Prusach na terenie Sztynorckiej Puszczy (Steinorter Wildnis). Według literatury przedmiotu pałac w Sztynorcie jest trzecią rezydencją rodową Lehndorffów, a drugą w tym miejscu. Obecny obiekt został wzniesiony w latach 1689-1695 przez wdowę po Ahasverusie von Lehndorff, hrabinę Marię Eleonorę z domu Dönhoff na pozostałościach siedziby powstałej po 1554 roku i zdewastowanej przez Tatarów w 1656 roku, pustoszących Prusy po zwycięstwie wraz z wojskami Rzeczypospolitej nad oddziałami brandenbursko-szwedzkimi w bitwie pod Prostkami 8.10.1656 roku. Pałac został rozbudowany w latach 80. XVIII wieku o skrzydła boczne w stylu klasycystycznym, do których wtórnie dostosowano opracowanie fasady korpusu. W 1858 roku podwyższono skrzydła poprzez wykonanie wyższej więźby ze ścianą kolankową mieszczącą pomieszczenia mieszkalne z lukarnami „w stylu angielskim” (jak określono je w zachowanych oryginalnych rachunkach wykonawczych), a następnie do skrzydła zachodniego dobudowano część kuchenną nakrytą dachem namiotowym. W połaciach dachu tej części zastosowano neogotyckie facjatki z oknami ostrołukowymi. Potrójne zwieńczenie z analogicznych elementów wykonano nad ryzalitem frontowym korpusu, dzieląc je lizenami wyprowadzonymi od gzymsu międzykondygnacyjnego nad parterem. Następnie, najpóźniej w 1862 roku, po bokach elewacji ogrodowej dobudowano dwa aneksy zbliżone formą do części kuchennej. Kolejne przekształcenia są związane z próbą adaptacji pałacu na hotel w latach 80. XX wieku, skupiającej się na wnętrzach skrzydła wschodniego – znajdujące się w nim historyczne stropy drewniane i schody zastąpiono nowymi z żelbetu, usunięto też stolarki drzwiowe i okienne. Od 2010 roku w pałacu etapami realizowane są badania konserwatorskie i prace remontowe.

Opis

Pałac zlokalizowany jest na półwyspie między trzema jeziorami: Dargin, Kirsajty i Mamry, w rozległym założeniu folwarczno-pałacowo-parkowym. Rezydencja znajduje się w jego centrum, poprzedzona jest dziedzińcem, rozdzielającym zabudowania gospodarcze od domów pracowników folwarku, wzdłuż których biegła główna droga z Pozezdrza do Srokowa. Po wschodniej stronie pałacu znajdują się zabudowania gospodarcze folwarku, a po zachodniej, wzdłuż drogi, znajdują się dawne domy mieszkalne pracowników majątku. Za pałacem, w kierunku północno-wschodnim rozciąga się rozległy barokowy park z dębowymi alejami. Obiekt w stylu barokowym został wzniesiony na rzucie prostokąta o proporcjach 2:3, jako dwukondygnacyjny z wysokim dachem czterospadowym. Wymurowano go na kamienno-ceglanym cokole z cegły ceramicznej, ze sklepionymi piwnicami i częścią pomieszczeń parteru oraz drewnianymi stropami nad całością parteru i piętra. Więźba drewniana, o konstrukcji stolcowej, została pokryta ceramiczną dachówką karpiówką. Fasada korpusu jest siedmioosiowa, symetryczna, z trójosiowym ryzalitem pozornym na osi, mieszczącym nad głównym wejściem balkon. Główną dekorację architektoniczną stanowi płaskie, prostokątne boniowanie o mniejszym module ponad gzymsem międzykondygnacyjnym, opaski okien na piętrze i drewniany gzyms koronujący. Analogicznie opracowano pięcioosiowe skrzydła boczne. Elewacje części kuchennej różnią się zastosowaniem boniowania o jednolitym podziale i igłowanej powierzchni, a pozostałe elewacje korpusu dodatkowo rezygnacją z opasek i gzymsu dzielącego kondygnacje. Układ wewnętrzny jest niesymetryczny, dwutraktowy z pomieszczeniami połączonymi amfiladowo wokół głównej sieni, zapewniającej komunikację pionową na piano nobile poprzez zbieżne pięciobiegowe schody drewniane i na poddasze przez schody zabiegowe. Z sieni dostępne były nisze do obsługi pieców kaflowych przez służbę. Skrzydła boczne są również dwutraktowe, z przelotową sienią na osi. W obiekcie występują sklepienia kolebkowe i krzyżowe, sklepienia pozorne, stropy z sufitami oraz stropy belkowo-wsuwkowe z dekoracyjną polichromią (wsuwki, podsufiki z dekoracją sztukatorską i wypełnienie stropów zostało zdemontowane na czas prac). Z elementów wystroju i wyposażenia zachowały się 22 typy okien historycznych, 41 typów drzwi, w wybranych pomieszczeniach posadzki wapienne i ceramiczne, podłogi drewniane i parkiety, kominki i kafle piecowe oraz polichromie ścienne z kilku faz chronologicznych, m.in. o motywach architektonicznych i w formie stylizowanych akantów.

Oprac. Szymon Bakalarczyk, OT NID w Olsztynie, 12.10.2023 r.