Historia

Dobra, na których znajduje się obecny pałac, początkowo należały do Krosnowic. Najpierw były to dobra szlacheckie z dworem wzniesionym co najmniej w 1 ćw. XVII wieku. Następnie, w latach 1649-1776, znalazły się w posiadaniu kłodzkich jezuitów. Dwór użytkowany zapewne, jako kuria majątkowa (może przebudowany). W latach 1797-1798 został przebudowany lub wzniesiono nowy dwór, który został przekształcony zapewne w 2 ćw. XIX wieku, na co wskazują formy znanego z ikonografii neoklasycystycznego wystroju elewacji. Od 1836 roku dobra w posiadaniu przedsiębiorców i fabrykantów Lindheimów oraz spowinowaconej z nimi rodziny von Löbbecke, która sukcesywnie przebudowywała dwór, przekształcając go z czasem w komfortowy, reprezentacyjny i elegancki pałac. Pierwsza przebudowa miała miejsce w latach 1869-1871 według projektu królewskiego budowniczego Karla Schmidta (1836-1888). Do istniejącego budynku, dobudowano wzdłuż całej osi, od północy i południa nowe człony, w tym cieplarnię oraz narożną wieżę. Elewacja w stylu historyzmu. Ceglana licówka ścian zestawiona z detalem kamiennym, tynkowym lub terrakotowym. Przyziemie boniowane, z portykiem, a licowane cegłą piętro i wysokie szczyty dzielone pilastrami, wyeksponowane na tle wysokiego, czterospadowego dachu krytego szarym łupkiem. Zastosowano rozbudowane obramienia okien piętra. Bogata dekoracja ornamentalna oraz rzeźbiarska. W 1883 roku pałac został rozbudowany o pawilon i prowadzący do niego łącznik, także w stylu neorenesansu. W 1908 roku przeprowadzono kolejną przebudowę pałacu, według koncepcji berlińskiego architekta Heinricha Schweitzera, w stylu neobaroku inspirowanego berlińsko-poczdamską architekturą 3 ćw. XVIII wieku. Koncepcja Schweitzera nie została wiernie zrealizowana, ze względu na stylizację form w duchu secesji oraz zastosowanie rozwiązań charakterystycznych dla secesji (hełmy wieży, portal w północnej elewacji pawilonu pałacowego, detal architektoniczny, wystrój wnętrz).

Opis

Pałac w Żelaźnie murowany, tynkowany, o rozczłonkowanej bryle, dwukondygnacjowy, z użytkowym poddaszem, nakryty mansardowymi dachami z lukarnami. Skrzydło główne (wschodnie) ze środkowym ryzalitem pozornym poprzedzonym portykiem z tarasem, ze skrajnym ryzalitem z wolutowym szczytem oraz z narożną, cylindryczną wieżą połączoną z klatką schodową. Elewacja frontowa dzielona pierwotnie boniowanymi pilastrami wielkiego porządku. Zwieńczona belkowaniem koronującym. Pod oknami piętra odcinki gzymsów i kamiennych balustrad. Wieża z boniowanym przyziemiem, dzielona powyżej pionowymi płycinami, zdobiona tablaturą, zwieńczona kamienną balustradą imitującą galerię oraz nakryta kopulastym hełmem. Południowa elewacja pałacu w przyziemiu z podcieniem. Powyżej przeszklona ściana oranżerii o metalowej konstrukcji szkieletowej. Ożywiona trzema wykuszami, zwieńczona trójkątnym szczytem. Na północ od głównego skrzydła pałacu i prostopadle do niego wzniesiony dwukondygnacjowy pawilon dostępny poprzez łącznik. Centrum trójosiowej, wschodniej elewacji pawilonu, wraz z facjatą wraz z balkonem na konsolach. Elewacje dzielone pierwotnie boniowanymi pilastrami wielkiego porządku. Zwieńczone belkowaniem koronującym. Osie okienne wyróżnione tablaturą. W pólnocnej elewacji pawilonu neobarokowo-secesyjny portal. Powyżej, pod oknem klatki schodowej secesyjna płycina z motywem putt z girlandą. Na parterze głównego, wschodniego skrzydła przelotowy hol z bocznie usytuowaną, jednoprzestrzenną, reprezentacyjną, trójbiegową klatką schodową z duszą. Piętro o układzie dwutraktowym ze środkowym korytarzem i z wnętrzami mieszkalno-reprezentacyjnymi w przednim trakcie. Większość z nich z reliktami wystrojów z lat 1869-1871 i z wystrojami z ok. 1908 roku, w stylu neobaroku łączonego z secesją. Marmurowa balustrada głównych schodów zdobiona w dolnej części naturalistycznymi motywami roślinnym i przedstawieniami zwierząt. W holu drugiej klatki schodowej kominek z ceramicznym, secesyjnym fryzem. Główne wnętrza pałacowe nakryte stropami z fasetami. Zdobione bogatymi sztukateriami w stylu historyzmu także z elementami secesyjnego zdobnictwa. Inne wnętrza nakryte neorenesansowymi stropami kasetonowymi lub belkowo-kasetonowymi. Kasetony malowane, zdobione sztukateriami lub też dekoracją snycerską.

Dostęp do zabytku ograniczony. Obecnie budynek znajduje się w rękach prywatnych, mieści się w nim hotel wraz z restauracją.

Opr. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 15-02-2017 r.