W 1420 r. wydano zakaz przebywania Żydów w mieście, a w 1438 r. cesarz Albrecht II przekazał miastu zniszczoną synagogę, polecając radzie miejskiej, aby przekształciła ją w kościół. W 1446 r. została ukończona przebudowa na kaplicę św. Adalberta; odtąd synagoga pełniła funkcję kaplicy szpitalnej (z tą koncepcją nie zgadzają się m.in. Piechotkowie, twierdząc, że prawdopodobnie kaplica została wybudowana na miejscu dawnej synagogi ). Obiekt zachował się do czasów współczesnych i mieści się przy ul. Stefana Czarnieckiego.

Żydzi powrócili do Jawora dopiero na początku XIX wieku. Ze względu na niewielką liczebność nigdy nie utworzyli samodzielnej gminy synagogalnej i nie wybudowali synagogi. Żydowscy mieszkańcy miasta organizacyjnie podlegali Gminie Synagogalnej w Legnicy, która stała się centrum życia religijnego dla jaworskich Żydów. W 1849 r. w Jaworze mieszkało 109 Żydów, a w 1884 r. ich liczba wzrosła do 128.

Na początku lat 40. XX w. jaworscy Żydzi zostali deportowani do tzw. obozów przejściowych dla Żydów z Dolnego Śląska w Prędocicach, Krzeszowie i Rybnej, a następnie z Wrocławia wysyłani byli do niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady – m.in. Auschwitz, Treblinki, do obozów zagłady na wschodzie i do Theresienstadt.

Po II wojnie światowej w Jaworze osiedliła się liczna grupa Żydów polskich; w lipcu 1946 r. mieszkało ich tam 1056. W mieście powstało wiele organizacji i instytucji, z których najważniejszą rolę odgrywał komitet żydowski oraz kongregacja wyznania mojżeszowego, która zajmowała się organizacją życia religijnego. Kres społeczności żydowskiej nastąpił po 1950 r., kiedy zlikwidowano autonomiczne organizacje żydowskie, a żydowscy mieszkańcy miasta podjęli decyzję o emigracji.

Opis

Powstanie pierwszego cmentarza żydowskiego w Jaworze wiąże się z zarządzeniem władz pruskich z 1814 r. dotyczącym miejsc pochówku dla ludności wyznania mojżeszowego. Znajdował się w nim zapis o zakazie transportu zwłok na odległość większą niż dwie mile. W związku z powyższym rodziny żydowskie mieszkające dalej od cmentarza, zobowiązane były do założenia własnego pola grzebalnego pod groźbą wydalenia ze swojego miejsca pobytu. W nawiązaniu do tego aktu prawnego w 1816 r. władze rejencji wysłały do magistratu jaworskiego pismo z pytaniem o sposób rozwiązania miejsc pochówku dla ludności żydowskiej w Jaworze. W tym okresie miasto zamieszkiwała tylko jedna rodzina żydowska, która została urzędowo zobowiązana do tego, aby w okresie 6 miesięcy nabyć odpowiedni grunt pod założenie cmentarza. Ponieważ przekraczało to jej możliwości finansowe, ostatecznie władze miasta wydzierżawiły Żydom teren liczący 90 prętów kwadratowych za kwotę trzech talarów rocznie. W 1835 roku przedstawiciele jaworskich Żydów zwrócili się do władz miejskich z prośbą o przekazanie im tego terenu grzebalnego, ponieważ chcieli założyć samodzielną gminę żydowską. Wkrótce gmina żydowska zwróciła się z wnioskiem do magistratu o dokupienie dodatkowego kawałka gruntu przy cmentarzu – „ogrodu Hoeflera“. Niestety lokalizacja pierwszego cmentarza żydowskiego do dziś pozostaje nieustalona. Wiadomo jedynie, że jego usytuowanie było problematyczne dla władz miejskich – choć był on oddalony o 2000 kroków od murów miejskich, to od najbliższych zabudowań dzieliło go zaledwie 37 kroków. Zapewne z tym faktem należy wiązać zamknięcie tej nekropolii i założenie nowego cmentarza żydowskiego w Jaworze, co nastąpiło w latach 50. lub 60. XIX wieku przy Neisseufer (obecna ul. Głucha).

W latach 40. XX w. właścicielem cmentarza żydowskiego w Jaworze zostało Zrzeszenie Żydów w Niemczech, a po likwidacji tej organizacji, 24 czerwca 1943 r. – skarb państwa, reprezentowany przez  okręgowy urząd skarbowy w Jaworze. W tym okresie na terenie cmentarza dokonano pochówków 16 jeńców i robotników radzieckich, zmarłych w obozach jenieckich i jaworskich lazaretach. Powierzchnia nekropolii wynosiła wówczas 523 m kw. W czerwcu 1944 r. cmentarz, wraz ze znajdującymi się na nim nagrobkami, został sprzedany miastu Jawor. Wartość nieruchomości wyceniono wówczas na 1000 RM (Reichsmark).

Po II wojnie światowej nekropolia stała się terenem grzebalnym dla polskich Żydów, którzy zamieszkali w mieście. 4 października 1946 r., w przeddzień święta Jom Kipur, na cmentarzu żydowskim w Jaworze miała miejsce uroczystość pochowania tałesów. Te przedmioty rytualne zostały wcześniej zebrane na terenie Bolkowa i stanowiły z pewnością własność żydowskich mieszkańców miasta. Ten pochówek, zgodny z tradycją żydowską, miał także charakter propagandowy – jako „pogrzeb pozostałości hitlerowskich zbrodni”. Zorganizował go Powiatowy Komitet Żydów Polskich w Jaworze oraz Żydowska Kongregacja Religijna; udział wzięło 150 osób. W czasie uroczystości zebrano kwotę 2755 złotych, która miała być przeznaczona na ufundowanie nagrobka. Cmentarz żydowski w Jaworze został zamknięty na podstawie decyzji Urzędu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 9 kwietnia 1974 roku.

Obecnie nekropolia znajduje się w południowo-zachodniej części miasta, na lewym brzegu Nysy Szalonej i zajmuje obszar około 0,2 ha. Do 1988 r. na jej terenie zachowało się 40 nagrobków, a najstarszy pochodził z 1864 roku. Współcześnie cmentarz przypisany jest do ul. Czesława Miłosza. Szacuje się, iż stoi na nim ok. 50 macew i nagrobków, w tym pochówki po 1945. Cmentarz otoczony jest murem – częściowo z kamienia łamanego, częściowo z płyt betonowych prefabrykowanych. W 1990 r. został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/1906/836/L.

Oprac. Tamara Włodarczyk