Historia

W 1553 roku kupiec i bankier królewski Izrael (Isserles) ben Józef, wnuk Mojżesza Auerbacha emigranta z Regensburga, starał się u Zygmunta II Augusta o zezwolenie na adaptację domu własnego na synagogę dla syna, wybitnego uczonego Mojżesza Isserlesa, piastującego w tym czasie stanowisko głównego rabina gminy krakowskiej. Słowo Remu to akronim od pierwszych liter hebrajskiego zapisu „Rabbi Mojżesz Iserless”. W 1556 roku król wydał zgodę, ale drewniany obiekt spłonął już w 1557 roku podczas wielkiego pożaru miasta Kazimierza. W 1558 roku synagogę odbudowano jako murowaną, prawdopodobnie pod kierunkiem budowniczego Stanisława Baranka. Pierwotna budowla była niższa niż obecna. Jednonawowe wnętrze nakryto prawdopodobnie sklepieniem kolebkowym i oświetlono nieistniejącymi dzisiaj oknami od wschodu i zachodu. Sądząc z niewielkich rozmiarów budowli, służyła ona jako dom modlitwy dla kręgu rodziny i przyjaciół fundatora. 

W XVII i XVIII w. prowadzono drobne, ale skrupulatnie odnotowywane prace remontowe i budowlane. W roku 1829 synagoga została znacząco przebudowana pod nadzorem Antoniego Pluszyńskiego. Podwyższono główną salę modlitewną oraz nakryto ją drewnianym sklepieniem kolebkowym. Półkoliste okna wykuto we wschodniej i zachodniej ścianie budynku. Powstały murowane przybudówki; w zachodniej umieszczono salę dla kobiet, która wcześniej mieściła się nad przedsionkiem od strony północnej. Następne prace, czyli wzmocnienie murów, przeprowadzono w 1882 roku. Kolejne miały miejsce w 1933 roku pod kierunkiem architekta Hermana Gutmana. Wymieniono konstrukcję dachu i zabezpieczono fundamenty.

W trakcie II wojny światowej bożnica została ograbiona i zdewastowana (zniszczono m.in. zabytkową bimę), ale sam budynek nie ucierpiał. Służył jako magazyn worków na zwłoki i sprzętu pożarniczego. Po wojnie świątynia wróciła w ręce Żydowskiej Gminy Wyznaniowej. Jesienią 1945 roku przywrócono funkcje sakralne. Dzięki staraniom gminy, ze środków American Jewish Joint Distribution Committee, w latach 1958–1968 prowadzono gruntownie prace konserwatorskie budynku, według projektu Stefana Świszczowskiego. Pokryto na nowo dach, osuszono mury, zrekonstruowano bimę, uzupełniono wyposażenie. Synagoga stale wymaga drobnych prac konserwatorskich. Prowadzono je ostatnio w latach 1995-2008. 

Majer Bałaban pisał: „Tuż za bóżnicą Remu mieści się stary cmentarz (od roku 1551), na którym spoczywają rabini i uczeni, seniorowie gminy i zwykli obywatele od połowy XVI do końca XVIII wieku”. W roku 1800 cmentarz zamknęły władze austriackie, z przyczyn sanitarnych likwidując wszelkie nekropolie znajdujące się w centrum miasta. Z nieczynnego cmentarza, położonego w bezpośrednim sąsiedztwie synagogi hitlerowcy wywozili macewy, by skruszywszy je brukować kamieniem ulice. Po wojnie zgromadzono ułomki i wmurowano je w cmentarny mur. W 1959 roku na terenie nekropolii odbyły się intensywne prace porządkowe, w trakcie których odnaleziono dziesiątki nagrobków pochodzących z XVI i XVII w. Odkryto cmentarz, o którym sądzono, że nie istnieje. Dziś renesansowe i barokowe macewy stanowią bezcenny, a przy tym malowniczy i nostalgiczny zbiór płaskorzeźb i hebrajskich inskrypcji. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z roku 1552, najnowszy z 1850 roku. Cmentarz został odnowiony. Spoczywają na nim szczątki wielu zasłużonych krakowskich Żydów, m.in. rabina Mojżesza Isserlesa, fundatora synagogi Izaaka – Izaaka Jakubowicza, rabina Izaaka Landaua, rabina-kabalisty Natana ze Spiry, rabina Eliezera Aszkenazego oraz wielu innych.

Opis

Budynek bóżnicy wzniesiono w stylu renesansowym, ale późniejsze przebudowy zniekształciły go i dziś trudno doszukać się wyrazistych cech stylowych. Zwracają uwagę potężne, kamienne szkarpy podpierające stosunkowo niewielki budynek. Świątynia rozplanowana jest na rzucie prostokąta, orientowana – krótszym bokiem skierowana na wschód. Główny korpus stanowi czworoboczna sala dla mężczyzn, jednonawowa, do której od północy i zachodu przylegają dwie przybudówki – od północy piętrowa, na parterze z przedsionkiem (polisz) i klatką schodową. Na piętrze znajduje się dawna sala dla kobiet, połączona z salą główną dwoma oknami. Przybudówka zachodnia o wydłużonej bryle, podwyższona w stosunku do przybudówki półónocnej o trzy stopnie, mieści salę dla kobiet, połączoną z salą dla mężczyzn trzema arkadowymi otworami okiennymi. Na ścianie ponad arkadami znajdują się malowidła przedstawiające Ścianę Płaczu, grób Racheli i arkę Noego. Wykonano je w XX w. i są to jedyne malowidła naścienne w synagodze.

Wejście główne – kamienny renesansowy portal (2 poł. XVI w.) – umieszczono w ścianie północnej między przedsionkiem a salą mężczyzn. Dalej znajduje się prostokątny przedsionek, na którego północnej ścianie wiszą się tablice upamiętniające członków gminy, a obok – kamienna skarbona jałmużnicza z 2. połowy XVI w., nad którą widnieje napis: „Ofiara za spokój duszy Remu błogosławionej pamięci”.

Wejście do sali głównej wiedzie przez kamienny portal z kutymi w żelazie drzwiami. Sala modlitewna to prostokątne pomieszczenie nakryte pozornym, drewnianym sklepieniem kolebkowym. Na wschodniej ścianie znajduje się oryginalny, kamienny aron ha-kodesz z drugiej połowy XVI wieku, ujęty w zdwojone pilastry i zwieńczony postumentem z tablicami Dekalogu. We wnęce zamykają drewniane dwuskrzydłowe drzwi zdobione secesyjnymi wzorami. Obok stoi krzesło, według tradycji rabina Isserlesa, na którym nikt nigdy nie siada. Po prawej stronie szafy ołtarzowej tablica upamiętnia miejsce, gdzie zwykł się modlić rabin Remuh z napisem: „Tradycja przekazuje nam, że w tym miejscu stawał Remu, pamięć sprawiedliwego błogosławiona, aby się modlić i wylewać swe żale przed świętym, błogosławiony On.

Na środku sali stoi prostokątna bima otoczona ażurową, żelazną kratą. Jest to rekonstrukcja przedwojennej bimy. Jedynie drzwi są autentyczne, osiemnastowieczne, jednak pochodzą one z innej krakowskiej synagogi. Zostały one zakupione po II wojnie i umieszczone w bimie po jej rekonstrukcji. W sali modlitewnej znajdują się nieliczne przedmioty z oryginalnego wyposażenia. Są to m.in. świeczniki z wizerunkami zwierząt biblijnych, naczynie na etrog (cytrus, ważny w kontekście święta Sukot, ale jego znaczenie wykracza daleko poza zwykły owoc, stając się przedmiotem rozważań rabinicznych) oraz wmurowana w południową ścianę tablica fundacyjna z wykutym napisem: „Mąż pan Jisrael syn Josefa błogosławionej pamięci, przepasał się mocą. Dla chwały świętego, błogosławiony On, i ku pamięci swej żony Małki córki pana Eleazara, niech będą dusze ich zawiązane w woreczku żywych, wybudował, ze środków spadku po niej, tę synagogę – miejsce domu Bożego. Według rachunku”. Inskrypcją kończy cytat z IV księgi Mojżeszowej „Wróć Panie do niezliczonych tysięcy Izraela” (10.36).

Synagoga i przyległy do niej cmentarz zajmują niewielki obszar o powierzchni zaledwie 4,5 ha, zamknięty ulicami: Szeroką, Miodową, Jakuba, Ciemną i Lewkowa. Cmentarz i dziedziniec synagogi otacza nierówny mur kryty dachówką. Wejście w obręb zespołu prowadzi przez arkadową bramę; w tympanonie płaskorzeźba z hebrajskim napisem: „Synagoga Nowa błogosławionej pamięci rabina Remu”. W mur wokół dziedzińca wmurowano tablice przeniesione z innych miejsc Kazimierza. Kiedy w roku 1956 przystąpiono do uporządkowania i inwentaryzacji cmentarza odnaleziono ok. 700 nagrobków z okresu od 2. połowy XVI do 1. połowy XIX w. Wykonane są z piaskowca i wapienia pińczowskiego, rzadziej z marmuru dębnickiego, na ogół niekompletne i uszkodzone, pokryte były płaskorzeźbionymi ornamentami typowymi dla żydowskiej sztuki zdobniczej. Dziś ustawionych jest tu 711 nagrobków, część w typie tumbowym, inne - w formie wolno stojących płyt (macew). Fragmenty płyt, których nie udało się uratować, wkomponowano w mur od strony ulicy Szerokiej, tworząc tzw. ścianę płaczu.

Cmentarz Remuh jest czynny dla zwiedzających od poniedziałku do piątku oraz w niedziele w godzinach 10:00–16:00 (latem do 18.00), w soboty i święta żydowskie zespół jest zamknięty dla zwiedzających. Wstęp jest płatny, a na terenie cmentarza i synagogi obowiązuje stosowny strój oraz nakrycie głowy dla mężczyzn.

Oprac. Roman Marcinek, NID Warszawa, listopad 2025

Bibliografia

• Bałaban M., Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935, s. 125-126
• Bieniarzówna J., Małecki J. M., Dzieje Krakowa, t . 3, Kraków w latach 1796-1918, Kraków 1979
• Łuczyńska Zofia, Żydowski Kazimierz, Kraków 1999, s. 50
• Małecki J. M., Świat przed katastrofą: Żydzi krakowscy w dwudziestoleciu międzywojennym, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2007
• Sala B.G., Krakowskie synagogi, Łódź 2019, s. 149
• Dylewski A., Olej-Kobus A., Kobus K., Judaica, Warszawa 2010
• Encyklopedia Krakowa, Warszawa - Kraków 2000
• Marcinek R., Kraków. Przewodnik, Kraków 1997
• Rejduch-Samkowa I., Lewicka-Depta Z., Bóżnica Remu, [w:] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 6: Kazimierz i Stradom, Judaica: Bożnice, Budowle Publiczne i Cmentarze, red. Rejduch-Samkowa I., Samek J., Warszawa 1995
• Rejduch-Samkowa I., Samek J., Dawna sztuka żydowska w Polsce, Warszawa 2002
• Rożek Michał, Żydowskie zabytki Krakowskiego Kazimierza: krótki przewodnik / Jüdische Kulturdenkmäler der Krakauer Kazimierz, Kraków 1990, s. 87
• Synagoga Remu, Remuh, Remu'h, [w:] Encyklopedia Krakowa, red. A. H. Stachowski, Kraków 2000
• Trzciński A., Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, „Studia Judaica” 2001, nr 1–2
• Urban K., Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944-1966, Kraków 2006