Budynek stanowi przykład architektury letniskowej w stylu narodowym. Stanowi element założonego w latach 20. XX wieku miasta-ogrodu Adamów-Zalesie.

Historia

Dom "Zośki" to niewielka drewniana willa zaprojektowana przez Karola Sicińskiego (1898–1981). Był on jednym z najbardziej konsekwentnych przedstawicieli nurtu narodowo-regionalnego w architekturze polskiej XX wieku. Wykształcony na Politechnice Lwowskiej, kształtował warsztat pod wpływem idei Stanisława Noakowskiego oraz teorii Władysława Ekielskiego, promujących rodzimą tradycję architektoniczną jako fundament kultury budowlanej niepodległego państwa. 

Budynek wzniesiono w połowie lat 20. XX wieku, w stylu dworkowym, na zamówienie Haliny i Józefa Zygmunta (1871-1977) Radwanów, przy ówczesnej ulicy Królowej Jadwigi 8. Był to jeden z obiektów wzniesionych w pierwszej fazie burzliwego rozwoju osiedla Miasto Las Zalesie (Adamów), w 1952 roku włączonego w granice miasta Piaseczna. Zalesie Dolne, jako część koncepcji miasta-ogrodu, realizowało w dwudziestoleciu międzywojennym ideały nowoczesnego osiedla willowego, inspirowanego wzorcami brytyjskimi. W rejonie ulicy Królowej Jadwigi powstały wille, domy letnie i pensjonaty. Idea „mieszkaj w mieście odpoczywaj na wsi” przekonała warszawskie elity do inwestowania w place budowlane. „Kurier Warszawski” informował: „ADAMÓW – ZALESIE: Sprzedajemy na długie raty tanie parcele w willowej, zdrowej, suchej, lesistej i ogrodowej okolicy wielkiej Warszawy. Niezawodna i bliska przyszłość. Stały wzrost wartości. 30 pociągów z Dworca Głównego. Kolejka. Tramwaje (jeszcze w bieżącym roku do Służewca). Akty hipoteczne natychmiast. Sprzedaż na dogodnych warunkach kredytowych i za gotówkę prowadzi Zarząd Główny Dóbr Wilanowskich w Warszawie ul. Marszałkowska 94 m. 18”.

Na obszarze Adamów Zalesie wytyczono 347 działek, drogi, aleję 3 Maja oraz centralny „Plac Wolności”; całość rozplanowali architekt Władysław Günath (zm. 1939) i mierniczy Józef Pokrzywnicki (1851-1929). Zakładano, że powstaną tu głównie domy letniskowe, ale z czasem okazało się, że zaczęto budować też obszerne wille całoroczne. 

W 1929 roku dom kupił profesor Józef Zawadzki (1886–1951) – wybitny chemik, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego i Politechniki w Karlsruhe, wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, późniejszy rektor PW, wieloletni działacz społeczny i współtwórca polskiego przemysłu chemicznego. Żona Józefa, Leona Zawadzka z domu Siemieńska (1885-1940), zasłużona działaczka oświatowa, utrzymywała ścisłe związki ze środowiskiem harcerskim. Jego dzieci to członkowie Szarych Szeregów: Tadeusz „Zośka” Zawadzki i Anna Zawadzka. Obiekt miał służyć rodzinie jako dom letni. Z czasem dom stał się ważnym miejscem spotkań środowiska działaczy organizujących kształcenie nauczycieli szkół powszechnych. 

W trakcie II wojny światowej budynek w Zalesiu Górnym był miejscem spotkań konspiracyjnych oraz bazą kursu podharcmistrzowskiego „Szkoła za Lasem”. Spotykali się tu członkowie Rady Szarych Szeregów, Aleksander Kamiński, Jan Rossman, gen. "Grot" Rowecki i Stanisław Broniewski „Orsza”. Dom pełnił rolę azylu dla harcerzy-konspiratorów z tzw. Grupy „Andrzej”, do której należeli:

• Tadeusz Zawadzki „Zośka” (1921–1943), był harcerzem 23. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej „Pomarańczarnia”, jednym z najzdolniejszych instruktorów Szarych Szeregów, dowódcą Grup Szturmowych. Brał udział m.in. w akcjach „Wieniec II”, „Pod Arsenałem” oraz wielu innych z zakresu sabotażu i dywersji. W domu w Piasecznie odpoczywał po akcjach, przygotowywał meldunki i uczestniczył w zebraniach konspiracyjnych. Zginął 20 sierpnia 1943 roku podczas ataku na strażnicę Grenzschutzpolizei w Sieczychach.
• Aleksy Dawidowski „Alek” (1920–1943) – przyjaciel „Zośki”, współzałożyciel Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”, uczestnik Akcji pod Arsenałem, zmarł z powodu ran kilka dni później.
• Jan Bytnar „Rudy” (1921–1943) – harcmistrz i żołnierz AK, autor konspiracyjnych wydawnictw, ofiara Gestapo, odbity w Akcji pod Arsenałem, zmarł w wyniku obrażeń.
• Anna Zawadzka (1919–2004) – siostra Tadeusza, również harcerka, działaczka Szarych Szeregów i Armii Krajowej, po wojnie nauczycielka i instruktorka harcerska, inicjatorka działań upamiętniających brata. 

W ogrodzie willi zakopano bezcenne dokumenty, dotyczące m.in. kulisów Akcji pod Arsenałem. Przepisaną na maszynie kopię dostał Aleksander Kamiński i wykorzystał przy pisaniu "Kamieni na szaniec". Oryginał rękopisu ocalał i przechowywany jest w Muzeum Harcerstwa. W PRL brakowało konsekwentnych działań upamiętniających to miejsce. Dopiero w latach 90. XX wieku, dzięki staraniom lokalnych harcerzy i pasjonatów historii, rozpoczęto dokumentację.

Po śmierci ojca Józefa Zawadzkiego dom przypadł jego córce Annie; w rękach rodziny Zawadzkich pozostawał on do 1981 roku. Potem był własnością Zgromadzenia Sióstr Urszulanek Serca Jezusa Konającego. Po 2000 roku obiekt stał pusty. W 2009 roku wpisany został (wraz z terenem posesji) do rejestru zabytków województwa mazowieckiego. W 2011 roku zgromadzenie sprzedało budynek nowemu prywatnemu właścicielowi. Z jego rąk został wykupiony w 2017 roku przez Gminę Piaseczno. W latach 2022–2024 przeprowadzono kompleksową rewaloryzację obiektu. 

Dziś Dom „Zośki” jest częścią Muzeum Piaseczna i pełni funkcję muzealno-edukacyjną. 

W 2025 roku Willa Dom „Zośki” została wyróżniona w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków "Zabytek Zadbany" w kategorii: architektura i budownictwo drewniane.

Opis

Dom parterowy z użytkowym poddaszem, o konstrukcji mieszanej. Drewniane ściany, na ceglanej, tynkowanej podmurówce i na podwalinie, wykonane są w konstrukcji zrębowej (na jaskółczy ogon). Ściany zewnętrzne dobudówki szalowane deskami w układzie poziomym, szczyt ganku szalowany w układzie ukośnym. Bryła zwarta, prostokątna w rzucie, z drewnianą werandą od frontu, pierwotnie przeszkloną, dziś zrekonstruowaną na podstawie fotografii z lat 30. XX wieku.

Do wnętrza prowadzi główne wejście od strony ganku oraz boczne po stronie północnej, wraz z wejściami w dobudówce po stronie północnej i południowej. Dach kryty gontem. Od momentu budowy budynek nie uległ istotnym przekształceniom. Zachował pierwotną formę, drewnianą dekorację architektoniczną, układ pomieszczeń oraz część elementów wyposażenia. Jedyną zmianą wpływającą na jego bryłę była zabudowa tarasu przy bocznej elewacji południowej. 

W pierwotnym kształcie pozostał też sposób zagospodarowania terenu nieruchomości. Do działki przylegają działki leśne z położonymi na nich budynkami mieszkalnymi. Teren jest ogrodzony, rosną tu krzewy i drzewa (dęby, akacje i sosny). Główne wejście do budynku znajduje się po stronie zachodniej. Po stronie północno-zachodniej znajduje się studnia, po stronie południowo-zachodniej około 300-letni dąb-pomnik przyrody. Tam też ustawiono w 1977 roku kamień pamiątkowy na cześć Tadeusza Zawadzkiego. 

Układ wnętrz częściowo jest zachowany w pierwotnej formie: centralna sień, izba frontowa (pełniąca niegdyś funkcję salonu), kuchnia z zachowanym fragmentem oryginalnego kaflowego pieca, dwie boczne izby oraz poddasze użytkowe, dziś zaadaptowane na część ekspozycyjną. Posadzki są drewniane, częściowo oryginalne, w partii frontowej odtworzone z zastosowaniem wzorów historycznych. Wnętrze domu zaadaptowane zostało do funkcji edukacyjno-muzealnej z zastosowaniem współczesnych, lecz nienachalnych środków narracyjnych. Ekspozycja stała obejmie:

• „Pokój Tadeusza” – zrekonstruowany na podstawie relacji siostry Anny Zawadzkiej i archiwalnych zdjęć; wyposażony w meble z epoki (niekoniecznie oryginalne wyposażenie domu), maszynę do pisania, fotokopie notatek i listów.
• Przestrzeń multimedialną – z projekcją archiwalnych zdjęć i nagrań dotyczących działalności Szarych Szeregów i życia codziennego rodziny Zawadzkich.
• Tablice informacyjne – opisujące działalność bohaterów domu: „Zośki”, „Alka”, „Rudego” i środowiska „Pomarańczarni”.
• Ogród pamięci – z symbolicznie oznaczonymi miejscami spotkań i wypoczynku młodzieży harcerskiej.

Elementy narracji prowadzone są w duchu „żywej historii” – poprzez świadectwa, fotografie, głosy lektorów czytających fragmenty pamiętników i listów, a także przedmioty codziennego użytku należące do rodziny (lub ich kopie). Ekspozycja przygotowana została w taki sposób, by umożliwiać kontakt z historią dzieciom i młodzieży, przy zachowaniu szacunku dla miejsca pamięci. W otoczeniu domu umieszczono ławki, tablice z cytatami oraz mapę działań Szarych Szeregów na terenie Warszawy i Mazowsza. Przed wejściem znajduje się niewielki głaz z pamiątkową tablicą: Dom Zośki. Miejsce pamięci harcerzy Szarych Szeregów. Piaseczno, 2023.

Prace konserwatorskie i budowlane przeprowadzone zostały według projektu opracowanego przez pracownię architektoniczną „Atelier Ryszkiewicz”, pod nadzorem konserwatorskim mgr inż. arch. Jerzego Ryszkiewicza. Głównym wykonawcą robót była firma „Renowacja i Styl” Sp. z o.o. z Warszawy. Zakres prac objął m.in.

• kompleksową renowację elewacji i detalu snycerskiego zgodnie z oryginalną kolorystyką,
• rekonstrukcję werandy frontowej na podstawie zachowanych fotografii z lat 30. XX wieku,
• wymianę pokrycia dachowego z zachowaniem oryginalnego układu połaci i materiału (ceramiczna dachówka karpiówka),
• odtworzenie układu wnętrz zgodnie z dokumentacją archiwalną i relacjami rodzinnymi,
• konserwację stolarki okiennej i drzwiowej,
• utworzenie stałej ekspozycji muzealnej w oparciu o koncepcję merytoryczną Fundacji,
• rewaloryzację ogrodu według projektu dendrologiczno-historycznego, przywracającego układ ścieżek i nasadzeń z lat 30. XX wieku.

Całość zadania była współfinansowana ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (program „Miejsca Pamięci 2022–2024”), samorządu Mazowsza oraz darczyńców prywatnych. Uroczyste otwarcie zrewaloryzowanego obiektu odbyło się 1 sierpnia 2024 r., w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego, z udziałem harcerzy, kombatantów i przedstawicieli władz. Zachowany w wysokim stopniu autentyzm materiałowy, przestrzenny i krajobrazowy czyni obiekt jednym z najcenniejszych przykładów letniskowej architektury narodowej z lat 20. XX wieku.

Obiekt dostępny jest w niedziele od 11:00 do 17:00. Godziny otwarcia muzeum zmieniają się sezonowo.

Oprac. Roman Marcinek, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30.08.2025 r.