przystanek kolejki wąskotorowej - Zabytek.pl
przystanek kolejki wąskotorowej
Adres
Zagórze
Lokalizacja
woj. podkarpackie,
pow. przeworski,
gm. Jawornik Polski - obszar wiejski
Historia obiektu
W dniu oficjalnego otwarcia linii kolejki wąskotorowej z Przeworska do Dynowa, które miało miejsce 8.09.1904 r. w Zagórzu nie było przystanku kolejowego. Gmina Zagórze prowadziła przez kilka lat starania o zbudowanie przystanku w tej miejscowości. Powstał też problem ustalenia nazwy przystanku, który wynikał z faktu istnienia już na innych galicyjskich liniach kolejowych stacji Zagórze i przystanku Zagórze przy Skawcach. By uniknąć pomyłek postanowiono nazwać nowy przystanek Zagórze koło Kańczugi. Po 2. wojnie światowej przystanek nazywany jest już tylko Zagórze. Ciekawy fakt związany z nazwą uwidocznił się także w opracowaniu pierwszego planu przystanku Zagórze z 1948 r. Wykorzystano wtedy plan odcinka nieistniejącej dzisiaj normalnotorowej linii kolejowej Wadowice – Skawce opracowany przez DOKP w Krakowie. Na istniejącym planie ładowni Zagórze dopisano określenie „p. o. wąsk.” oraz zaznaczono peron na łuku linii (sytuacja na mapie jest bliźniaczo podobna do sytuacji na linii wąskotorówki). Ładownia zaznaczona na planie także faktycznie istniała w Zagórzu k. Kańczugi po 2. wojnie światowej, lecz inny był układ bocznicy kolejowej.
Przystanek Zagórze k. Kańczugi otwarto 25.11.1908 r. Budynek stacyjny zbudowano dopiero w 1930 r. z muru pruskiego, być może w miejscu istniejącego wcześniej prowizorycznego, drewnianego budynku. Mieścił kasę biletową, poczekalnię, pokój dyżurnego ruchu, wiatę peronową i sanitariaty. Obok zbudowano krótki, 30-metrowy, ziemny peron jednokrawędziowy oświetlony trzema latarniami typu ulicznego. Przy torze kolejowym ustawiono dwa świetlne sygnały W4 oznaczające czoło zatrzymującego się składu osobowego.
Przystanek przetrwał bez uszkodzeń obie wojny światowe. Po 2. wojnie światowej kolejka została upaństwowiona. Od 1947 r. kolejka funkcjonuje pod nazwą Przeworska Kolej Dojazdowa. W 1951 r. zmieniono rozstaw szyn z 760 na 750 mm. Prawdopodobnie wtedy zbudowano bocznicę prowadzącą do magazynu GS (tor nr 101 i odchodzący od niego tor nr 102 do placu składowego GS. W latach 60. XX w. zmieniono pokrycie dachowe budynku z dachówki ceramicznej na płyty z eternitu falistego oraz oszalowano budynek deskami. Budynek pełnił funkcję budynku stacyjnego do 1992 r. Po zamknięciu przystanku otwory okienne zabite zostały deskami. Prawdopodobnie w tym samym roku zlikwidowano tory bocznicowe GS.
W 1991 r. stacja wraz z całą kolejką został wpisana do rejestru zabytków, co uchroniło kolej przed likwidacją. 1.01.2002 r. PKP wyłączyły kolejkę ze swoich struktur i zwolniły całą załogę. W tym samym roku linię kolejową przejęło Starostwo Powiatowe w Przeworsku. W 2002 r. operatorem zostało Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych z Kalisza, które reaktywowało przewozy turystyczne i towarowe. W 2012 r. eksploatację przejął Powiatowy Zarząd Dróg w Przeworsku. W latach 2022-2023 przeprowadzono remont toru kolejki. Budynek nie został wyremontowany.
-
Zagórze. Budynek przystanku osobowego. Widoczna są okna zabite deskami w elewacji zach. i drzwi do WC w elewacji pn. Widok od pn.-zach., stan w 2023 r., fot. Adam Sapeta -
Zagórze. Widok przystanku Zagórze od pn. Po lewej stronie toru kolejowego widoczny jest słupek niezachowanego świetlnego sygnału W4 oznaczającego czoło pociągu zatrzymującego się na tym przystanku. Stan w 2008 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Widok przystanku Zagórze od pd. Po prawej stronie toru kolejowego widoczny jest słupek niezachowanego świetlnego sygnału W4 oznaczającego czoło pociągu zatrzymującego się na tym przystanku. Stan w 2008 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Budynek przystanku osobowego. Widok od pn., stan w 2008 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Budynek przystanku osobowego. Widoczna wnęka wiaty peronowej z zabitym deskami oknem kasowym w przybudówce. Widok od pn.-wsch., stan w 2023 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Budynek przystanku osobowego. Widoczna uszkodzona przybudówka letniej kasy biletowej i zabite deskami okna. Widok od pd.-wsch., stan w 2023 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Budynek przystanku osobowego. Widoczna są okna zabite deskami. Widok od pd.-zach., stan w 2023 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Narożnik pn.-zach. przystanku osobowego. Widoczna drzwi do WC w elewacji pn. i otwór do wybierania szamba. Widok od pn.-zach., stan w 2008 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Zarośnięty trawą peron przystanku osobowego. Widok od pd.-wsch., stan w 2008 r., fot. Adam Sapeta
-
Zagórze. Budynek dawnego magazynu GS Samopomoc Chłopska w Jaworniku Polskim, do którego doprowadzona była bocznica kolejowa – widoczny na dalszym planie. Widok od zach., stan w 2008 r., fot. Adam Sapeta
-
Austrowęgierska mapa z 1906 r. w skali 1:75000. http://igrek.amzp.pl/details.php?id=11830685 dostęp 26.04.2024 r. Strzałką zaznaczono miejsce lokalizacji przystanku osobowego Zagórze w 1908 r.
-
Siedleczka. Mapa komunikacyjna Galicji i Bukowiny inż. S. Kornmana, skala 1:750000, 1911 r., fragment kserokopii z archiwum NID OT w Rzeszowie. Lokalizacja przystanku osobowego Zagórze wskazana jest strzałką.
-
Siedleczka. Trasa kolejki Przeworsk-Dynów z zaznaczeniem obiektów objętych ochroną, złącznik nr 2 do decyzji PSOZ-IV-4040/3/91, nr rej. A-463. Przystanek osobowy oznaczony jest strzałką.
-
Plan przystanku osobowego Zagórze sporządzony na podkładzie planu z linii Wadowice-Skawce, 1948 r., skala 1:1000 (szer.), 1:4000 (dł.). Archiwum Przeworskiej Kolei Dojazdowej w Przeworsku. Peron przystanku oznaczony jest strzałką.
-
Plan bocznicy do magazynu i placu ładunkowego GS Samopomoc Chłopska zlokalizowanej na pn. od przystanku osobowego Zagórze, 1981 r., skala 1:1000. Archiwum Przeworskiej Kolei Dojazdowej w Przeworsku.
-
Zagórze. Rzut poziomy parteru budynku przystanku osobowego Zagórze, karta ewidencyjna Dworzec kolejowy Zagórze, oprac. Leszek Budych, Wrocław 1996 r.
Opis obiektu
Budynek przystanku osobowego Zagórze położony jest po wsch. stronie drogi z Manasterza do Huciska Jawornickiego. Po przeciwnej stronie drogi znajduje się meandrujące koryto rzeki Mleczki, a za nim droga wojewódzka nr 835 z Lublina do Grabownicy Starzeńskiej. Wyremontowany układ torowy składa się jedynie z toru szlakowego - toru głównego zasadniczego nr 1.
Budynek przystanku znajduje się po zach. stronie torowiska stacyjnego. Jest budynkiem o konstrukcji z muru pruskiego, parterowym, niepodpiwniczonym, na rzucie prostokąta, z nieużytkowym poddaszem. Wnętrze jednotraktowe. W ścianie wsch. znajduje się wnęka wiaty peronowej. Obok znajduje się drewniana przybudówka mieszcząca prawdopodobnie letnią kasę biletową z oknem kasowym w ścianie pn. od strony wiaty peronowej. W okresie zimowym pomieszczenie to pełniło zapewne funkcję wiatrołapu, z którego wchodziło się do poczekalni. Kasa funkcjonowała wówczas wewnątrz budynku, w jego pn. części, pomiędzy poczekalnią a szaletami. Duże pomieszczenie w pd. części budynku pełniło zapewne rolę pokoju dyżurnego ruchu. Dach nad budynkiem dwuspadowy, nad przybudówką pulpitowy. Pokrycie dachów z płyt eternitu falistego. Gąsiory w kalenicy ceramiczne. W połaci zach., przy kalenicy znajduje się ceglany komin z wąską, ceglaną czapą. Elewacje budynku oszalowane są deskami w układzie pionowym. Deski szalunku w szczytach zakończone są półkoliście tworząc koronkę. Elewację wsch. budynku (od strony torowiska) w części pn. wypełnia wnęka wiaty peronowej pozbawiona otworów okiennych i drzwiowych. Na ścianie wnęki niedawno umieszczono tablicę z nazwą stacji. Jednoskrzydłowe drzwi wejściowe do budynku, znajdują się w ścianie wsch. przybudówki. W części pd. elewacji znajduje się pojedyncze okno, ob. zabite deskami. Elewacja szczytowa pd. z jednym oknem w osi, ob. zabitym deskami. Elewacja zach. z dwoma oknami ob. także zabitymi deskami. W elewacji szczytowej pn., w jej części zach. dwoje drzwi jednoskrzydłowych, deskowych do kabin WC. W górnej części drzwi po 2 okrągłe otwory wentylacyjne. Identyczny okrągły otwór znajduje się powyżej, pomiędzy drzwiami. Obok niedawno zamocowana tablica z nazwą stacji. W szczycie drzwi deskowe na poddasze, do których dostawiana była od zewnątrz drabina mocowana do listew nabitych poniżej drzwi. Wsch. część elewacji, bez otworów, stanowi osłonę wiaty peronowej od pn.
Dostępność obiektu dla zwiedzających. Przystanek jest dostępny do zwiedzania bez ograniczeń, budynek przystanku jedynie od zewnątrz.
Autor noty: Opr. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 30-04-2024 r.
Rodzaj: infrastruktura kolejowa
Styl architektoniczny: nieznana
Materiał budowy:
drewniane
Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków
Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_18_BK.20103, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_18_BK.203181
Zobacz powiązane zabytki
10 obiektów
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu linia kolei wąskotorowej Przeworsk-Dynów
Opracowane przez NIDPrzeworsklinia kolei wąskotorowej Przeworsk-Dynów
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu suszarnia piasku
Opracowane przez NIDJawornik-Przedmieściesuszarnia piasku
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu magazyn
Opracowane przez NIDMedynia KańczuckaMedynia Kańczucka 80magazyn
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu dworzec kolejki wąskotorowej
Opracowane przez NIDDynówKolejowa 2dworzec kolejki wąskotorowej
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu lokomotywownia
Opracowane przez NIDPrzeworsklokomotywownia
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu dom mieszkalny
Opracowane przez NIDPrzeworskDynowska 22dom mieszkalny
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Magazyn w zespole stacji kolejowej w Kańczudze
Opracowane przez NIDZabytek ZadbanyKańczugaKolejowa 6Magazyn w zespole stacji kolejowej w Kańczudze
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Wieża ciśnień w zespole stacji kolejowej w Kańczudze
Opracowane przez NIDZabytek ZadbanyKańczugaKolejowa 6Wieża ciśnień w zespole stacji kolejowej w Kańczudze
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu most III
Opracowane przez NIDŁopuszka Małamost III
10Pokaż wszystkie
Zobacz także w najbliższej okolicy
10 obiektów
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu ślad osadniczy, st. 2
Zagórześlad osadniczy, st. 2
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu ślad osadniczy, st. 13
Manasterzślad osadniczy, st. 13
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu ślad osadniczy, st. 12
Manasterzślad osadniczy, st. 12
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu ślad osadniczy, st. 11
Manasterzślad osadniczy, st. 11
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu ślad osadniczy, st. 1
Zagórześlad osadniczy, st. 1
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu ślad osadniczy, st. 2
Manasterzślad osadniczy, st. 2
10Pokaż wszystkie