Historia obiektu

Układ urbanistyczny miasta Krzeszowa powstał na płaskim terenie położonym na prawym brzegu Sanu w 2. ćw. XVII w. po niemal całkowitym zniszczeniu wsi podczas najazdu tatarskiego w czerwcu 1624 r., kiedy ordyńcy spalili aż 81 domostw miejscowych chłopów. W 1641 r. król Władysław IV na prośbę Katarzyny z Ostrogskich Zamoyskiej (wdowy po kanclerzu wielkim koronnym Tomaszu Zamoyskim), wydał przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim dla Krzeszowa, będącego od 1589 r. ośrodkiem klucza krzeszowskiego Ordynacji Zamojskiej, przekształcając dotychczasową osadę wiejską w miasto. Na mocy tego aktu Krzeszów otrzymał uprawnienia do organizacji dwóch jarmarków rocznie, sobotniego targu tygodniowego i szereg innych przywilejów i koncesji. Było to możliwe, gdyż Krzeszów od schyłku XVI w. z przyległym portem rzecznym funkcjonującym na prawym brzegu Sanu przy ważnym trakcie nadsańskim z Przemyśla do Sandomierza rozwijał się coraz dynamiczniej jako główny hub towarowy i ośrodek handlu zbożem oraz tzw. towarami leśnymi z terenów Ordynacji Zamojskiej przeznaczonymi na spław do Gdańska. Układ urbanistyczny miasta lokacyjnego powstał w 1. poł. lat 40. XVII w. na płaskim terenie doliny Sanu w obrębie Krzeszowa Dolnego między rzeką San a wzgórzem, na którym znajdował się stary zamek starościński. Nowy ośrodek miejski został rozplanowany w oparciu o centralnie usytuowany prostokątny rynek, z którego wychodziło łącznie 8 ulic (4 z środków pierzei i 4 z naroży placu rynkowego). Rozległy plac rynkowy o wymiarach ok. 140 x 190 m., w którego centrum wzniesiono budynek ratusza otoczony był pojedynczym pasem bloków zabudowy o głębokości ok. 55 m., za którym wzniesiono obwarowania ziemno-drewniane z fosami i czterema drewnianymi bramami, które zamykały ulice krzyżowe. Zabudowa przyrynkowa składała się z budynków drewnianych o jednej kondygnacji z podcieniami, ustawionych w większości szczytowo względem płyty rynku. W XVII w. Krzeszów stał się celem wielokrotnych ataków oddziałów nieprzyjacielskich (m.in. Tatarów z ordy budżackiej w 1624 r., Szwedów w 1656 r. i powtórnie Tatarów w 1672 r.), w efekcie których dewastowana była miejscowa zabudowa i infrastruktura gospodarcza. Szczególnie duże zniszczenia w zabudowie miejskiej spowodował pożar miasta, który w 1688 r. strawił ponad 40% wszystkich budynków istniejących w Krzeszowie. Od co najmniej 2. poł. XVIII w. linia zabudowy pierzei wsch. rynku wygięta była łukowato wyraźnie w kierunku zach. W wyniku 1. rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 r. miasto zostało włączone w granice Cesarstwa Austriackiego, a  w latach 1809-1815 r. przynależało przejściowo do Księstwa Warszawskiego. Od 1815 r. na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Krzeszów znalazł się w graniach Cesarstwa Rosyjskiego, stając się miasteczkiem leżącym przy samej granicy rosyjsko-austriackiej. W 1860 r. na terenie miasta istniało 168 budynków mieszkalnych, z których tylko 10 było murowanych. W styczniu 1869 r. na skutek decyzji władz carskich Krzeszów utracił status miasta. Podczas walk wojsk rosyjskich z oddziałami austriackimi toczonych na obszarze dolnego biegu Sanu w ostatnich miesiącach 1914 r. po intensywnym ostrzale artyleryjskim, zabudowa Krzeszowa uległa zniszczeniu i spaleniu w 80%. W okresie międzywojennym w tradycyjnej drewnianej zabudowie przyrynkowej coraz częściej zaczęły się pojawiać nowe budynki murowane. Już po zakończeniu 2. wojny światowej w latach 50. XX stulecia w pd. części rynku jako nowa aranżacja jego płyty powstał skwer miejski z kwaterami pokrytymi zielenią w postaci krzewów i drzew, podczas gdy pn. część rynku posiadała nadal nawierzchnię gruntową. W skład zespołu urbanistycznego wchodzi również usytuowany na pn.-wsch. od centrum kolacyjnego kompleks kościoła parafialnego z drewnianym kościołem pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, drewnianą dzwonnicą z 1898 r. oraz cmentarzem parafialnym założonym w 1824 r., a także wzgórze zamkowe, na terenie którego zachowały się relikty wałów obronnych zamku krzeszowskiego funkcjonującego w tym miejscu w okresie od co najmniej XIV do XVIII w. W okresie od 2. poł. XIV do schyłku lat 80. XVI w. zamek krzeszowski (castrum Krzessow) pełnił rolę centrum zarządu administracyjnego dóbr ziemskich domeny monarszej wchodzących w skład niegrodowego starostwa krzeszowskiego, a od 1589 r. stanowił ośrodek klucza krzeszowskiego przynależnego do kompleksu majątkowego Ordynacji Zamojskiej.

Opis obiektu

Układ urbanistyczny Krzeszowa mimo licznych przekształceń i dyskontynuacji w zabudowie centralnej części miasta na skutek pożarów i zniszczeń wojennych jest nadal dobrze czytelny. Obecnie zabudowa przyrynkowa złożona jest z wolnostojących budynków murowanych wzniesionych w większości już po 2. wojnie światowej. Przez środek placu rynkowego przechodzi droga wojewódzka nr 863 wiodąca z Krzeszowa do Tarnogrodu o przebiegu równoleżnikowym. W pd. i środkowej części placu rynkowego usytuowany jest nadal skwer miejski podzielony na kwatery z trawnikami i zielenią niską i wysoką (drzewa liściaste) w części wsch. W obrębie skweru zlokalizowany jest pomnik mieszkańców Krzeszowa, uczestników powstania styczniowego, którzy w ramach represji za czynny udział w konspiracji i walkach powstańczych, zostali zesłani w głąb Rosji w 1864 r., a w pn.-wsch. części płyty rynku funkcjonuje parking samochodowy. Elementami dysharmonizującymi w zabudowie zach. części płyty rynku są dwukondygnacyjny budynek urzędu pocztowego oraz budynek przychodni rejonowej o trzech kondygnacjach. Obecnie plac rynkowy pełni funkcję centrum komunikacyjno-administracyjnego, a w części pd. wykorzystywany jest również przez mieszkańców i turystów w celach rekreacyjnych. Na pn.-wsch. od placu rynkowego znajduje się zespół kościoła parafialnego pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, w którego skład obok drewnianej orientowanej i trójnawowej świątyni wchodzą drewniana dzwonnica i cmentarz parafialny. Między zespołem kościoła parafialnego, a centralną częścią Krzeszowa znajduje się wzgórze zamkowe zwane Rotunda, gdzie wznosił się niegdyś zamek starościński. Reliktem tego starego założenia obronnego jest zachowany częściowo obwód obronny w postaci wałów ziemnych utrudniających niegdyś dostęp do fortalicji.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny.

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 08.08.2024 r.