Historia

Dokument fundacyjny dla klasztoru dominikanów w Słupsku został wydany w 1278 roku przez księcia Mściwoja II. Klasztor słupski należał do polskiej prowincji dominikańskiej i w 1450 roku odbyła się w nim pierwsza na Pomorzu kapituła prowincjalna. Pierwotne, najprawdopodobniej drewniane, zabudowania klasztorne wraz z kościołem spłonęły w wielkim pożarze miasta w 1395 roku. Datowanie bryły obecnego kościoła określane jest ogólnie na pierwszą połowę XV wieku. Wzniesiona wówczas świątynia miała dwunawowy trójprzęsłowy korpus i czteroprzęsłowe prosto zakończone prezbiterium (na przedłużeniu nawy południowej), od zachodu – wbudowaną w fasadę wieżę. W 1525 roku, podczas tzw. buntu Amandusa, kościół i klasztor został splądrowany, a zakonnicy wygnani. W 1534 roku, po oficjalnym ustanowieniu na Pomorzu Zachodnim nowego wyznania, uległ kasacie. Budynek kościoła nie został przejęty na zbór protestancki, lecz popadał w ruinę okresowo pełniąc funkcje magazynowe. W 1600 roku na zamku w Słupsku (w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła podominikańskiego) osiedliła się księżna-wdowa Erdmuta von Hohenzollern, z której inicjatywy i fundacji zaadaptowano zniszczoną świątynię na luterański kościół zamkowy (połączony z zamkiem krytą galerią). Na cele sakralne wykorzystane zostało czteroprzęsłowe prezbiterium (konsekrowane w 1602 roku jako kościół pw. św. Jana), a pozostałą część przeznaczono na cele gospodarcze. W 1685 roku kościół zamkowy został przekazany nowopowstałej gminie kalwińskiej. Od XIX wieku użytkownikami były obie gminy protestanckie oraz uczniowie szkoły realnej. W 1875 roku kościół uległ przebudowie i regotyzacji. Rozebrano boczną nawę północną, przelicowano elewacje, dodano przypory, zmieniono laskowania okien i wsporniki sklepienne prezbiterium. Po pożarze w 1892 roku wymieniono więźbę dachową podwyższając dach, wzniesiono nowy szczyt wschodni i półszczyty przywieżowe, wieżę zachodnią zwieńczono neobarokowym hełmem i dobudowano zakrystię. W 1902 roku kościół św. Jana stał się siedzibą miejskiej parafii luterańskiej. Podczas działań wojennych, wiosną 1945 roku, zniszczeniu uległ dach i okna kościoła. Po remoncie, w listopadzie 1946 roku, kościół został konsekrowany dla rzymskokatolickiej parafii (nie powiodła się próba ponownego objęcia go przez dominikanów). Od roku 1947 nosi oficjalnie obecne wezwanie. Podczas wichury 1 lipca 2022 roku zniszczeniu uległa iglica hełmu, aktualnie cały hełm został zdjęty z wieży i poddawany jest konserwacji i rekonstrukcji.

Opis

Kościół położony jest w południowo-wschodniej części średniowiecznego miasta, na lewym brzegu rzeki Słupi, w bliskim sąsiedztwie zamku książęcego. Gotycka świątynia, orientowana (z lekkim odchyleniem) jest  jednonawowa, siedmioprzęsłowa z prosto zamkniętą częścią prezbiterialną. Od południowego wschodu, przy prezbiterium, znajduje się niewielka prostokątna zakrystia, a na styku drugiego i trzeciego przęsła nawy – klatka schodowa na rzucie pięcioboku. Wydłużona bryłę, opiętą przyporami nakrywa dwuspadowym dach. Od wschodu dominuje pięcioosiowy szczyt sterczynowy z blendami i okrągłymi przeźroczami, od zachodu – wtopiona w korpus prostokątna wieża z ośmiobocznymi górnymi kondygnacjami flankowana półszczytami. Wieża przykryto ośmiobocznym latarniowym hełmem z ostrosłupowym zwieńczeniem zakończonym iglicą z kulą i krzyżem. Kościół jest ceglany, sklepienia gwiaździste, czteroramienne z żebrami o profilu półwałkowym, w krypcie pod prezbiterium – kolebkowe. Więźba dachowa drewniana, a pokrycie dachów ceramiczne (karpiówka), hełm wieży kryje blacha miedziana. Wnętrze jest wtórnie przedzielone poprzeczną ścianą, tynkowane i bielone, ściany artykułowane blendami okiennymi, od strony południowej w dwóch poziomach. Najcenniejsze zachowane wyposażenie pochodzi z XVII wieku, z okresu, gdy świątynia pełnia funkcję kościoła zamkowego: ołtarz główny i ambona noszą cechy późnego renesansu, epitafium księżnej Anny de Croy i nagrobek jej syna księcia Ernesta Bogumiła, a także prospekt organowy to dzieła barokowe. 

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 12.03.2025 r.