Historia

Osiedle zostało wybudowane w latach 1897-1901 dla pracowników huty żelaza „Hubertus”, funkcjonującej od 1936 roku jako Huta „Zygmunt”, należącej do rodu Tiele-Wincklerów. W 1909 roku wybrane budynki zostały sprzedane spółce „Gräfliche Schaffgotsch Werke”. Przedmiotem sprzedaży były 32 obiekty mieszkalne, pralnia, piekarnia i pompa wodna. W późniejszym czasie sprzedano pozostałą część osiedla. Około 1917 roku trzy budynki zostały rozebrane. W tym czasie część poddaszy została adaptowana na cele mieszkalne. 

Od czasu powstania stan techniczny zabudowy pogarszał się. Pierwsze kompleksowe prace remontowe zostały przeprowadzone w latach 1992-1993 we współpracy z krajem związkowym Nadrenia Północna-Westfalia oraz miastem partnerskim Recklinghausen, w ramach programu Internationale Bauausstellung Emscher Park. Wyremontowano wówczas dziewięć budynków mieszkalnych oraz przyłączono historyczne obiekty do sieci gazowej, wodociągowej i kanalizacyjnej. W tym czasie powstały także plany adaptacji zespołu na kolonię artystyczną, które ostatecznie nie zostały zrealizowane. W 1994 roku zespół został wpisany do rejestru zabytków. W 2016 roku osiedle włączono w zakres Gminnego Programu Rewitalizacji Bytom 2020+ jako podobszar nr 19. W latach 2020-2024 wyremontowano część budynków mieszkalnych oraz zrealizowano projekt zagospodarowania przestrzeni publicznych usytuowanych pomiędzy nimi. 

Opis

Osiedle Kolonia Zgorzelec jest usytuowane w południowej części miasta, na pograniczu Bytomia, Świętochłowic i Rudy Śląskiej, w otoczeniu zieleni. Obecnie na terenie zespołu zachowało się 34 budynków rozlokowanych wzdłuż drogi prowadzącej z Bytomia do Świętochłowic oraz wzdłuż ścieżek wytyczonych prostopadle. Większość obiektów pełni funkcję mieszkalną. W budynku nr 31 znajdowała się pralnia i piekarnia. Obecnie jest on nieużytkowany. Każdy z obiektów charakteryzuje się zwartą bryłą wzniesioną na rzucie prostokąta. Budynek mieszczący pralnię i piekarnię był gabarytowo większy od obiektów mieszkalnych. Wszystkie budynki zostały wybudowane jako parterowe lub piętrowe, z użytkowymi poddaszami i nakryte dachami dwuspadowymi o niewielkim stopniu nachylenia połaci. Ściany wymurowano w technologii tradycyjnej, z cegły, na zaprawie wapiennej. Oryginalnie nad piwnicami znajdowały się sklepienia ceramiczne oraz stropy Kleina. Nad parterem i pierwszym piętrem znajdowały się stropy drewniane. Od czasu budowy historyczne stropy uległy zawaleniu lub zostały wymienione w ramach trwających w latach 2020-2024 prac remontowych.

Dachy budynków są kryte papą. Ściany zewnętrzne są licowane cegłą. W dolnych partiach znajdują się tynkowane cokoły. Elewacje frontowe i tylne są pięcioosiowe, ściany szczytowe – trójosiowe. Artykulację elewacji wyznaczają symetrycznie rozmieszczone otwory okien i drzwi, zamknięte łukiem odcinkowym. Podziały poziome wyznaczają ceglane gzymsy kordonowe. Okna na poddaszu są mniejsze niż otwory okienne na pierwszym i drugim piętrze. Ościeża oraz ceglane parapety są pomalowane czerwoną farbą. Otwory drzwiowe są usytuowane w środkowych partiach elewacji i poprzedzone schodami, z murowanymi balustradami. Oryginalnie wewnątrz budynków znajdowały się dwu lub trzyizbowe mieszkania, przeznaczone dla dwóch i czterech rodzin. Do mieszkań doprowadzono bieżącą wodę. Wnętrza ogrzewano piecami węglowymi. W otoczeniu budynków mieszkalnych znajdowały się ogrody użytkowe, w których hodowano warzywa oraz drzewa i krzewy owocowe. W podwórzach mieściły się komórki gospodarcze, obecnie niezachowane. Droga prowadząca na teren osiedla była obsadzona szpalerem drzew składającym się z lip, kasztanowców i jesionów. Obecnie w otoczeniu zabudowy dominuje niska zieleń o funkcji ozdobnej. 

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 06.05.2025 r.