Przykład krajobrazu kulturowego, łączącego historycznie ukształtowaną przestrzeń, będącą wytworem cywilizacji, z elementami przyrodniczymi.

Historia obiektu

Park Miejski w Tarnowskich Górach, jako obiekt ogólnodostępnej zielni urządzonej został ukształtowany w 1903 r. Inicjatorami jego utworzenia byli Franciszek Kokot (ówczesny proboszcz parafii pw. św. św. Apostołów Piotra i Pawła) i Richard Otte (burmistrz Tarnowskich Gór). Na zakupionym w tym okresie terenie, kształtem zbliżonym do nieregularnego pięcioboku, rozpoczęto sadzenie drzew, krzewów oraz wytyczanie alei. W 1905 r. przy wejściu do obiektu wyznaczonym od strony miasta, umieszczono artefakty pod postacią kamieni narzutowych. W 1910 r. do wspomnianego obszaru parku przyłączono ziemie położone od strony zachodniej. Kolejna zmiana obiektu nastąpiła w latach 1913-1920. Wtedy to zasięg założenia powiększono o tereny dawnej kopalni rud żelaza (należących wcześniej do rodziny Borsingów) i pobliskie pastwisko (znajdujące się w kierunku południowym względem drogi prowadzącej z tzw. Starego Cmentarza na cmentarz wojskowy). Ostanie powiększenie obiektu miało miejsce w 2. połowie XX w. (o obszar położony na południe od istniejącej w parku lipowej alei). W tym okresie wzniesiono także nowe budowle, stanowiące dodatkowe wyposażenie parku (np. muszlę koncertową), jak również towarzyszące infrastrukturze sportowej, czy gastronomicznej. Ukształtowano też obiekty służące czynnej rekreacji, np. tor łyżwiarski, stok narciarski.

Opis

Założenie w Tarnowskich Górach znajduje się w południowo-zachodniej części miasta, w obrębie ul. Kardynała Stefana Wyszyńskiego (od północy) i Bałtyckiej (od wschodu), jak również dwóch nekropoli (cmentarzy związanych z parafiami pw. św. Anny – od wschodu oraz św. Józefa – od zachodu). Od południa graniczy natomiast z terenami otwartymi. Jego powierzchnia obecnie wynosi ok. 14 ha, w tym wody (staw) – ok. 0,02 ha (2,38 a). Pierwotnie była to przestrzeń o zasięgu ok. 11 ha, a następnie 20 ha.

Park jest przykładem obiektu, któremu można przypisać miano założenia mającego na celu rewitalizację obszaru poprzemysłowego. Powstał on bowiem na terenach pól zniszczonych w wyniku działalności wydobywczej. Do jego programu funkcjonalno-przestrzennego włączono pozostałości – ślady, świadczące o prowadzonej na tym terenie aktywności górniczej, tj. hałdy (tzw. warpie), wzniesienia powstałe po zasypaniu szybów górniczych. Ich obecność przyczyniła się do urozmaicenia postaci samego założenia oraz rozmieszczenia w jego obrębie wspomnianych poszczególnych elementów małej architektury, budowli, a z czasem też infrastruktury sportowej.

Wspomniane wyposażenie parku stanowiły np. pergola, altany, drewniany wiatrochron (któremu nadano postać grzyba), barierki i balustrady (wygradzające m.in. przestrzenie służce do wypoczynku biernego, taras widokowy nad stawem). W założeniu znalazły się również donice, które pochodziły z zespołu pałacowo-parkowego w Tarnowskich Górach-Reptach (rezydencja należąca do rodziny Henckel von Donnersmarcków) oraz zbiornik wodny – niewielki staw położony w północno-środkowej części. Od 2. połowy XX w. obecne były także obiekty służące do uprawiania sportu (np. korty tenisowe, częściowo przekształcone później w boisko) Z czasem dołączyły do nich plac zabaw, stok narciarski oraz kolejne korty tenisowe.

Obecność form pogórniczych przypuszczalnie miała także wpływ na postać i rozplanowanie dróg parkowych, jak również grup roślinności. Wspominane elementy kompozycji utrzymano bowiem w swobodnej stylistyce, jednocześnie umiejętnie wpisując je w zastaną sytuację terenową. Geometryczne rozwiązanie zaproponowano jedynie w zachodnim fragmencie parku. Utworzono tam cmentarz, na którym ostatecznie pochowano żołnierzy poległych w czasie I i II wojny światowej.

Pierwotny układ kulminacyjny składał się z dróg biegnących w kierunku wschód-zachód, jak również wytycznych do nich odcinków bocznych. Ich rozplanowanie – w stosunku do pierwotnego - uległo zmianie w 2. połowie XX w. Stało się to na skutek wybudowania na terenie parku nowych obiektów, takich jak korty tenisowe, boisko, czy kawiarnia (ich lokalizacja wymusiła korektę kształtu układu komunikacyjnego). W obrębie cmentarza ścieżki miały prostokreślny przebieg. Ich obecność wyznaczała jednocześnie zasięg kwater i centralnie umieszczonego placu.

Nasadzenia w obiekcie kształtowano głównie przy użyciu drzew (np. Acer campestre – klon polny, Acer saccharinum – klon srebrzysty, Acer pseudoplatanus – klon jawor, Aesculus hippocastanum – kasztanowiec pospolity, Fagus sylvatica – buk pospolity, Fraxinus excelsior – jesion wyniosły, Populus serotina – topola późna, Tilia cordata – lipa drobnolistna, Tilia platyphyllos – lipa szerokolistna) oraz grup krzewów. Obecnie w obrębie założenia spotyka się głównie drzewa takie jak np. Acer sp. – klon, Aesculus hippocastanum – kasztanowiec pospolity, Fagus sylvatica – buk pospolity, Fraxinus excelsior – jesion wyniosły, Picea sp. świerk, Quercus sp. – dąb, Tilia sp. – lipa. W mniejszej liści występują też krzewy (np. Symphoricarpos sp. – śnieguliczka, Taxus sp. – cis). W poszczególnych miejscach można także spotkać kompozycje, do utworzenia których wykorzystano byliny (np. Aster sp. – aster, Begonia sp. – begonia, Hosta sp. – funkia).

Obiekt od początku swojego istnienia pełnił rolę ogólnodostępnej zieleni miejskiej, której z czasem zaczęła towarzyszyć także funkcja sportowa (została zachowana do dziś).

Park dostępny jest przez cały rok.

Autor noty: Opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 04-12-2023 r.