Historia

Wieś Brąswałd została założona w roku 1337 jako wieś z kościołem parafialnym, w lokacji przewidziano między innymi 8 włók plebańskich. W pierwszych wiekach istnienia parafii zmarłych chowano na terenie otaczającym kościół. Dopiero w latach osiemdziesiątych XIX wieku założony został cmentarz parafialny na oddzielnej działce. Naprzeciw kościoła, po drugiej stronie drogi prowadzącej do Barkwedy, wydzielono teren w kształcie wydłużonego prostokąta o orientacji wschód-zachód, o powierzchni około 0,97 ha. Na najstarszym zachowanym nagrobku widnieje data 1 sierpnia 1883 r. Na cmentarzu tym pochowani są zmarli parafii Brąswałd. Na zachowanych nagrobkach widnieją inskrypcje w językach polskim oraz niemieckim. Pod koniec XIX wieku przy grobach umieszczano głównie krzyże żeliwne kute bądź odlewane, natomiast nagrobki z pierwszej połowy XX wieku mają krzyże drewniane (dekoracyjnie rzeźbione) lub kamienne. Krzyże drewniane są prawdopodobnie dziełem lokalnego twórcy (lub twórców), występują na tym cmentarzu w bardzo dużej ilości i rozmaitości rzeźbień. Na cmentarzu pochowano między innymi ks. Walentego Barczewskiego (1856-1928), proboszcza parafii w Brąswałdzie w latach 1894 – 1928 oraz jego matki Barbary z domu Barlińskiej (1837-1910) pochowanej z dwójką swoich wnuków. Ksiądz Barczewski był polskim działaczem narodowym na Warmii, inicjatorem budowy obecnego kościoła, historykiem, pisarzem, folklorystą, współzałożycielem Związku Polaków w Prusach Wschodnich, współpracował także z Gazetą Olsztyńską. 

Opis

Cmentarz w Brąswałdzie położony jest przy drodze wylotowej ze wsi, prowadzącej na północny zachód, do Barkwedy. Na teren cmentarza prowadzą dwie bramy: od wschodu od drogi głównej i od strony północnej. Przestrzeń cmentarza została podzielona na regularne kwatery. Główna aleja, równoległa do osi podłużnej, biegnie środkiem cmentarza dzieląc go na część północną i południową. Północna podzielona jest na trzy główne kwatery, południowa zaś na dwie. Dwie główne ścieżki cmentarza obsadzone są szpalerami drzew tworzącymi aleję, także przy ogrodzeniu zachowały się w dość dobrym stanie szpalery drzew wyznaczające granice obiektu. W starodrzewie występują głównie lipy z niewielkim udziałem dębu oraz klonu. Przy niektórych kwaterach rosną także wiekowe okazy żywotników. W wielu miejscach występuje typowy dla zabytkowych nekropoli bluszcz pospolity. Na cmentarzu znajduje się wiele różnorodnych obiektów sztuki sepulklarnej. Najstarszym pochówkom, z końca XIX wieku, najczęściej towarzyszą ozdobne krzyże żeliwne, kute lub odlewane. Do najciekawszych należą drewniane krzyże, niektóre bogato zdobione płaskorzeźbioną dekoracją. Wśród pochowków wyróżniają się usytuowane naprzeciw siebie, przy głównej alei groby ks. Walentego Barczewskiego i jego matki z kamiennymi figurami Chrystusa w typie Dobrego Pasterza z owcą na ramionach oraz figurą Marii. Na postumencie nagrobka Barbary Barczewskiej zachowała się tabliczka wykonawcy: M. Jankowski, Poznań. Cmentarz jest dobrze zachowany i użytkowany do dziś. Część najstarszych grobów, szczególnie w dalszej części cmentarza, jest zaniedbana, krzyże oraz tablice są poprzechylane, mogiły ulegają zarastaniu.

Oprac. Ewa Krasińska, OT NID w Olsztynie, 22.10.2025 r.