Takie regularne rozplanowanie organizmu miejskiego nawiązywało do wzorców renesansowej urbanistyki miast włoskich, nowych trendów zaznaczających się w urbanistyce polskiej w 2. poł. XVI w. Układ urbanistyczny Sokołowa Małopolskiego łącznie z kompozycją przestrzenną placu rynkowego stanowi ważny składnik dziedzictwa kulturowego obecnego województwa podkarpackiego.

Historia obiektu

Układ urbanistyczny Sokołowa został rozplanowany w końcowym okresie panowania króla Zygmunta Augusta w oparciu przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim wydany w 1569 r. dla ówczesnego właściciela dóbr sokołowskich Jana Pileckiego, starosty horodelskiego. Miasto zaczęło powstawać przy ważnej arterii handlowej wiodącej z Rzeszowa w kierunku Lublina w miejscu jej przecięcia z traktem prowadzącym z Leżajska do Kolbuszowej i Mielca. Miasto lokacyjne powstało na stoku wzniesienia lekko opadającego w kierunku pd. i otoczone było od wsch. i pd. przez wydatne parowy. Układ urbanistyczny Sokołowa skupiony został wokół kwadratowego placu rynkowego o wymiarach ok. 158 x 158 m, który otoczony był pierwotnie drewnianą zabudową złożoną z pojedynczych bloków zabudowy z siecią ulic wychodzących z naroży. Cały układ urbanistyczny Sokołowa obejmujący pierwotnie powierzchnię około 30 ha został dostosowany do lokalnych uwarunkowań terenowych, czego konsekwencją były charakterystyczne odchylenia przebiegu ulic wychodzących z pierzei pn. rynku. Integralnym elementem układu urbanistycznego są pozostałości fortyfikacji ziemnych, które powstały po niezwykle niszczącej inkursji tatarskiej z 1624 r. Narys obwarowań miejskich miał kształt nieregularnego owalu, które składały się z ziemnych wałów i stojących na nich parkanów oraz kilku baszt. Linia fortyfikacji miejskich obejmowała swym zasięgiem również teren osady przedlokacyjnej, gdzie w latach 70. XVI w. powstał drewniany kościół parafialny pw. Św. Jana Chrzciciela. Świątynia ta została spalona w 1657 r. podczas najazdu siedmiogrodzko-kozackiego. W 2. poł. XVIII w. na środku placu rynkowego stał drewniany ratusz, obok którego znajdowały się dwa niewielkie zbiorniki wodne. Aż do pocz. XX stulecia zabudowę przyrynkową tworzyły ustawione w większości szczytowo parterowe i drewniane budynki. W okresie po lokacji na prawie magdeburskim aż do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 r. Sokołów rozwijał się jako prywatny ośrodek produkcji rzemieślniczej i wymiany handlowej o znaczeniu lokalnym. Na tyłach bloków zabudowy wszystkich pierzei rynkowych przebiegały ulice zatylne (obecne ulice Sokoła, Bolesława Prusa, Kazimierza Wielkiego). Poza obwodem obronnym w postaci wałów ziemnych położone były działki ogrodowe. W poł. XIX w. zabudowa przyrynkowa była w zdecydowanej większości drewniana z wyjątkiem budynku ratusza, w którym funkcjonowała karczma, a także 5 budynków w pierzei pd., 2 w pierzei pn., 2 w pierzei zach. oraz jednego domu w pierzei wsch. W 1878 r. na pn. od centrum lokacyjnego miasta na terenie dawnego Przedmieścia Lubelskiego wzniesiono murowaną świątynię pw. Św. Ducha. W lipcu 1904 r. na skutek ogromnego pożaru spłonęła większość zabudowy centralnej części miasta, w tym m.in. drewniany kościół parafialny pochodzący z 2. poł. XVII w. i położony w pn. pierzei rynku budynek Sądu Powiatowego. Po tym pożarze powstała jeszcze przed wybuchem 1. wojny światowej nowa zabudowa placu rynkowego złożona z budynków murowanych ustawionych względem niego kalenicowo. W okresie międzywojennym na płycie rynku odbywały się tradycyjne targi tygodniowe, a w części pd.-wsch. znajdował się przeciwpożarowy zbiornik wodny zabezpieczony drewnianymi balustradami. Podczas walk związanych z przejściem frontu sowiecko-niemieckiego w końcu lipca 1944 r. uszkodzeniu uległ murowany budynek kościoła parafialnego i część zabudowy przyrynkowej. Po 2. wojnie światowej zagospodarowano plac rynkowy poprzez założenie zieleńca z promienistym układem alejek i okrągłym zieleńcem z figurą Matki Bożej pośrodku. Z czasem drzewa rozrosły się, tworząc zwarty masyw zieleni w postaci parku śródmiejskiego.

Opis obiektu

W centralnej części Sokołowa Małopolskiego zachował się historyczny i wciąż dobrze czytelny układ urbanistyczny, w skład którego obok placu rynkowego z czterema blokami zabudowy wchodzi historyczna zabudowa ulic w centralnej części miasta. Obecnie zabudowę przyrynkową Sokołowa Małopolskiego tworzą murowane jednokondygnacyjne, bądź dwukondygnacyjne budynki, pełniące funkcje mieszkalno-usługowe i użyteczności publicznej, które powstały po wielkim pożarze miasta w 1904 r. Obecnie rynek pełni jednocześnie funkcję centrum handlowo-usługowego i śródmiejskiego parku. Tak jak w poprzednich stuleciach, przez  wsch. część placu rynkowego przebiega obecnie południkowo droga wiodąca z Rzeszowa w kierunku Lublina. Wnętrze placu rynkowego zajmują kwatery zieleńców pokryte trawnikami i zielenią niską w postaci klombów i krzewów oraz niewielkich drzew liściastych i iglastych. Głównymi dominantami przestrzenno-widokowymi centralnej części miasta są murowany kościół parafialny pw. Św. Jana Chrzciciela wzniesiony w stylu neogotyckim po wielkim pożarze z 1904 r. oraz również murowany budynek kościoła pw. Św. Ducha. Warto też zwrócić uwagę na najważniejsze elementy historycznej zabudowy centralnej części miasta, wśród której znajduje się m.in. ostatni w dziejach Sokołowa, przebudowany po 1945 r. budynek synagogi (obecnie Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury Sportu i Rekreacji – ul. Lubelska 5),  dawny magistrat (obecnie Urząd Gminy i Miasta – Rynek 2), dawny budynek Kasy Zaliczkowej (Rynek 4) i dawny gmach Sądu Grodzkiego (obecnie Zespół Szkół w Sokołowie Małopolskim – ul. Lubelska 37). Przy ulicach Darochy, Kazimierza Wielkiego, Lubelskiej, 3 Maja, Podstawskiego, Rzeszowskiej, Sienkiewicza i Wojska Polskiego zachowała się zabytkowa zabudowa małomiasteczkowa, pochodząca w większości z 1. ćw. XX w. W rejonie ulic Narutowicza, Grunwaldzkiej i Wojska Polskiego, a szczególnie ulicy Zawale zachowały się również czytelne wciąż pozostałości miejskich fortyfikacji ziemnych, które funkcjonowały do ostatniej ćw. XVIII w.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny bez ograniczeń.

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 06.09.2024 r.