Historia

Zaczernie stanowiło w okresie staropolskim własność możnych rodów: Rzeszowskich, Pileckich, Lubomirskich i Sanguszków. W 1781 roku dobra te zakupił Aleksander Morski, po jego śmierci w 1801 roku przejął je jego syn, Ignacy Morski. Przed 1831 rokiem zadłużony majątek trafił na licytację, właścicielem dóbr został Ludwik Jędrzejowicz. Po jedenastu latach, w 1842 roku scedował swe dobra na rzecz syna Jana Kantego Jędrzejowicza. Mapy historyczne z tego okresu przedstawiają zespół dworski jako duże założenie, wyróżniające się w zabudowie wsi, usytuowane pomiędzy lokalną drogą a przepływającą na południe od niej rzeką. Złożone z dwóch majdanów gospodarczych oraz umiejscowionego pomiędzy nimi dworu w otoczeniu starannie zaprojektowanego, dużego parku o swobodnym rozplanowaniu, z licznymi alejkami, grupami drzew i krzewów oraz rabatami kwiatowymi. Adam zmarł w Zaczerniu w 1865 roku pozostawiając trójkę nieletnich dzieci: Adama, Władysława i Marię. Zgodnie z testamentem Zaczernie otrzymał (w 1871 roku) jego najstarszy syn - Adam (poseł na sejm, uczestnik prac Wydziału Krajowego, członek Rady Państwa, minister). Adam Jędrzejowicz rozważał budowę nowego pałacu w zaczerskim zespole, jednak namówiony przez Tadeusza Stryjeńskiego (projektanta popularnego wśród galicyjskich posiadaczy ziemskich), ostatecznie zdecydował się na kupno i przebudowę pałacu w pobliskim Staromieściu (obecnie w granicach Rzeszowa), gdzie przeniósł się z małżonką Gabrielą z Mierów i tam realizował program „reprezentacyjnej siedziby” ze starannie zaprojektowanym ogrodem. W 1914 roku Adam Jędrzejowicz przekazał dobra w Zaczerniu synowi Janowi (który odziedziczył folwark) oraz wnukowi Adamowi (który otrzymał browar). W latach 20. XX wieku doszło do pożaru dworu, po uszkodzeniach odbudowano obiekt w uproszczonej formie. W latach 30. XX wieku dokonano niewielkiej korekty południowej granicy założenia dworskiego, w związku z regulacją koryta przepływającej tu rzeki Czarna. Już przed II wojną światową znaczna część dawnego parku przestała pełnić wcześniejszą funkcję, stanowiąc pola uprawne, pastwiska i łąki.

W rękach rodziny Jędrzejowiczów zaczerski majątek pozostawał do 1944 roku. W tym czasie doszło, na mocy dekretu PKWN, do parcelacji majątku w Zaczerniu. Na terenie zachodniego majdanu gospodarczego urządzono stadion sportowy. Pomiędzy nim a budynkiem dworskim, wprowadzono nowe, rzędowe nasadzenia, degradujące centralą część założenia parkowego. W południowej części zespołu dworskiego, odwzorowanej na mapach z XIX wieku jako park, wzniesiono obiekty produkcyjno-magazynowe. Teren parku, ograniczony do obszaru w centralnej części zespołu podworskiego, poddawany jest od 2025 roku procesowi rewitalizacji.

Opis    

Obszar podworski z parkiem umiejscowiony jest w zachodniej części Zaczernia. Od północy dostępny jest z lokalnej drogi, od południa z dawnej alei paradnej, obecnie drogi łączącej wieś z drogą krajową E 371. Park dworski zachowany jest w znacznie okrojonej, w porównaniu do historycznej, postaci. Zawiera jednak historyczne nasadzenia, głównie rodzime: lipy drobnolistne i dęby szypułkowe. Obszar zwartych zadrzewień, umiejscowiony pośrodku dawnego zespołu dworskiego, otoczony jest obszarami o wtórnej funkcji: wiejskim stadionem, obiektami handlowo-produkcyjnymi z parkingiem, terenami magazynowo-przemysłowymi. Na terenie parku zachował się starodrzew.

Obiekt dostępny. 

Oprac. Barbara Potera, OT NID w Rzeszowie, 08.01.2026 r.

Bibliografia    

• Polakowski S., Pozostałości złożeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012, s. 421-422.
• Piórecki J., Zabytkowe ogrody i parki województwa rzeszowskiego, Bolestraszyce 1996, s. 140-141.
• Opinia dotycząca budowy dwóch budynków mieszkalnych (…) w miejscowości Zaczernie w gminie Trzebownisko, oprac. A. Fortuna-Marek, B. Potera, NID, 2025.