Historia

Zespół elektrowni miejskiej w Suwałkach usytuowany jest we wschodniej części miasta, po południowej stronie ulicy Sejneńskiej) nieopodal linii kolejowej (na zachód od niej). W okresie międzywojennym na terenie ówczesnego województwa białostockiego największymi zakładami o istotnym znaczeniu była Elektrownia Białystok o mocy 10,7 MW, Elektrownia Grodno o mocy 1,76 MW, Elektrownia Suwałki o mocy 1,28 MW, Elektrownia Wołkowysk o mocy 0,59 MW i Elektrownia Łomża o mocy 0,49 MW. Elektrownia miejska w Suwałkach była zatem jedną z najbardziej liczących się w międzywojennym województwie, mniejsza od białostockiej, lecz „mocniejsza” od łomżyńskiej, wołkowyskiej i niewiele ustępująca grodzieńskiej. Elektryczność dawała nie tylko światło i rozjaśniała XIX wieczne mroczne miasta i domy, dostarczała przemysłowi siłę potrzebną do poruszania maszyn, która wcześniej była pozyskiwana za pomocą wody, pary lub pracy zwierząt i ludzi, podnosiła życiowy standard mieszkańców. 

Dzieje energetyki w Suwałkach można rozpocząć od 1909 roku, kiedy to właściciel miejscowego „Elektro-Teatru-Edison” zamontował w oficynie swej kamienicy lokomobilę, która zaopatrywała w prąd kino oraz sąsiednią aptekę i restaurację. Ta mini elektrownia została zniszczona w czasie I wojny światowej. Kolejną elektrownię miejską wybudowali niemieccy okupanci dla swoich potrzeb, która zastała przejęta (wykupiona) przez wolny już samorząd Suwałk i służyła miastu do lat 30-tych XX wieku. Głównym inicjatorem powstania Elektrowni Suwałki był ówczesny prezydent miasta Wawrzyniec Gałaj oraz dyrektor starej elektrowni Bernard Trocki, architekt miejski Zenon Rackiewicz (projektant) oraz członkowie Zarządu Miasta. W budowie udział wzięły m.in. takie firmy jak „Budownictwo” z Suwałk, która odpowiadała za konstrukcję, „Babcock-Zieleniewski” z Sosnowca, która wykonała i zamontowała kocioł, „Inż. Koehler” z Mysłowic, „A.S.E.A” czy niemiecka firma „Stal”. Prace rozpoczęto w 1930 roku zaś ukończono w końcu 1931 roku, kiedy nastąpiło uroczyste otwarcie elektrowni. Dyrektorem zakładu został zasłużony dla energetyki województwa białostockiego Bernard Trocki (zm. w 1966 roku, pochowany został na cmentarzu żydowskim w Suwałkach).

Po zniszczeniach II wojny światowej elektrownia dalej spełniała swoją rolę. Została ona uruchomiona jako pierwszy duży zakład już w listopadzie 1944 roku. W 1946 roku elektrownia przeszła pod zarząd techniczny, administracyjny i handlowy Zjednoczenia Energetycznego w Białymstoku zaś 29 października 1948 roku stała się własnością Zjednoczenia. Swoją rolę pełniła do lat 60-tych XX wieku, kiedy została zamieniona na ciepłownię, produkującą parę do celów technologicznych dla Zakładów Płyt Wiórowych. Ówczesne Zakłady Płyt Wiórowych były pierwszym nowoczesnym przedsiębiorstwem przemysłowym w Suwałkach. Uruchomione w 1966 roku były zakładem prototypowym – zaprojektowanym, zbudowanym i wyposażonym wyłącznie przez polska myśl techniczną. W latach 80-tych XX wieku na tajnych radzieckich mapach dawna elektrownia miejska określana teraz jako elektrociepłownia (ТЭЦ) była wskazana jako obiekt o znaczeniu wojskowym i strategicznym. Jako ciepłownia przy Zakładach Płyt Wiórowych funkcjonowała do lat 90. XX wieku. Od 2002 roku nieużytkowana, należy do prywatnych właścicieli. 

Obiekt o znaczeniu historycznym i wyjątkowych wartościach artystycznych (polecany do obejrzenia w ówczesnych przewodnikach turystycznych). Poza budynkiem elektrowni, pozostałe obiekty tworzące zespół przez lata zaniedbane, zrujnowane z czasem utraciły wartości zabytkowe i zostały skreślone z rejestru zabytków i rozebrane.

Opis

Zespół elektrowni miejskiej w Suwałkach znajduje się we wschodniej części miasta, po południowej stronie ulicy Sejneńskiej. W 1996 roku ochroną konserwatorską objęte zostały obiekty znajdujące się na działce o nr. ewidencyjnym 10755:

• A- Budynek elektrowni wraz z wyposażeniem technicznym: turbina firmy „Stal” (skreślona z rejestru zabytków decyzją MKiDN z dnia 27.06.2013 roku), dwa piece (skreślone z rejestru zabytków decyzją MKiDN z dnia 27.06.2013 roku) i suwnica ręczna;
• B- wieża ciśnień (skreślona z rejestru zabytków decyzją MKiDN z dnia 03.2012 roku);
• C- kanał wodny (skreślony z rejestru zabytków decyzją MKiDN z dnia 08.05.2019 roku);
• D- budynek stacji pomp (skreślona z rejestru zabytków decyzją MKiDN z dnia 03.2012 roku).

Działka o nr ewidencyjnym 10755, po wpisie do rejestru zabytków została kilkukrotnie podzielona. Na obszarze wpisanym do rejestru tj. działce nr 10755 znajdowały się również obiekty współczesne niewpisane do rejestru zabytków (2 budynki garażowe, portiernia). Jednym zachowanym obiektem jest budynek elektrowni usytuowany przy ul. Sejneńskeij, po jej południowej stronie. Budynek na rzucie prostokąta, z przybudówką od północnego wschodu, wzniesionej również na rzucie prostokąta. Składa się z trzech części: rozdzielni, turbinowni i kotłowni wyodrębnionych podziałami architektonicznymi elewacji i narastającą schodkowo wysokością. W elewacji północnej otwór drzwiowy z betonowym nadprożem z datą 1930. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających tylko z zewnątrz.

Oprac. Iwona Górska, dr Grzegorz Ryzewski, Oddział Terenowy w Białymstoku, 05.07.2025 r.