Historia

Lokacja Chojnic na prawie lubeckim miała miejsce najprawdopodobniej w trzeciej ćwierci XIII wieku. Pierwszy, trzynastowieczny kościół wzniesiono z drewna, budowę obecnego rozpoczęto w drugiej ćwierci XIV wieku (prezbiterium i wieża), a ukończono około roku 1360 (korpus). Na przełomie XV i XVI wieku podwyższono wieżę. W latach 1555-1616 kościół znajdował się w rękach protestantów. Według sprawozdań wizytacyjnych w 1653 roku w kościele znajdowało się siedem ołtarzy, a ściany były polichromowane. Twórcą części malowideł (w tym wystroju kaplicy św. Anny) był Herman Han, który w 1622 roku mieszkał w Chojnicach i w 1628 roku w farze został pochowany. W ciągu swej długiej historii kościół był wielokrotnie niszczony pożarami: w 1433, w 1657 (zniszczenie sklepień nawy), w 1733 (uszkodzenie wieży, zniszczenie dachów i sklepień prezbiterium) i w 1742 roku. Po 1733 roku podjęto prace nad barokizacją wnętrza i odbudową wieży (barokowy hełm). W początkach XIX wieku kościół znów znajdował się w złym stanie i rozważano nawet jego rozbiórkę. Ostatecznie finansowa pomoc ze strony władz państwowych doprowadziła do wieloletniego remontu, podczas którego kościół regotyzowano. W latach 1903-1906 wykonano nowy gotycki portal w fasadzie zachodniej, wzniesiono emporę muzyczną. W 1924 roku przeprowadzono prace nad rekonstrukcją sklepień, które po zniszczeniach w drugiej ćwierci XVIII wieku zastąpiono drewnianymi stropami. W 1929 roku kościół „wraz z urządzeniem wnętrza” został uznany za zabytek. Podczas działań wojennych w 1945 roku, obiekt został mocno uszkodzony. W latach 1947-59 odbudowano świątynię i przeprowadzono konserwację zachowanych fragmentów; kolejny duży remont murów kościoła i otoczenia miał miejsce w latach 2006-2007. W 1993 świątynia została podniesiona do godności bazyliki mniejszej, a w 2008 roku uzyskała tytuł laureata w konkursie Zabytek Zadbany.

Opis

Orientowany kościół położony jest we wschodniej części średniowiecznego miasta. Gotycka świątynia posiada trójnawowy, czteroprzęsłowy korpus halowy, z wydzielonym, trójprzęsłowym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium i masywną wieżą od zachodu. Od północy przy prezbiterium znajduje się prostokątna zakrystia, a przy korpusie nawowym (w przestrzeniach międzyprzyporowych wschodnich przęseł) – płytka kaplica pw. NMP. Wieża ujęta jest od północy i południa dwiema wąskimi kaplicami (wieża i towarzyszące jej kaplice wyraźnie odchylają się od osi korpusu i prezbiterium), przy południowej jest niewielka kwadratowa wieżyczka schodowa. Bryłę kościoła opinają jednouskokowe przypory. Główne dachy kościoła są dwuspadowe (nad prezbiterium niższy z trójpołaciowym zamknięciem),na wieży – dach siodłowy z kalenica poprzeczną względem wzdłużnej osi kościoła, a nad zakrystią i kaplicami – dachy pulpitowe. Kościół wybudowany jest z cegły o wątku polskim, w partii cokołowej użyto głazów kamiennych. W prezbiterium i nawie środkowej sklepienie gwiaździste, w nawach bocznych i kaplicach – krzyżowo-żebrowe. Więźba dachowa drewniana, pokrycie dachów ceramiczne (dachówka holenderka), na wieży blacha miedziana. Północne i południowe elewacje korpusu i prezbiterium ujęte są tynkowaną opaską wydzieloną gzymsem. Portal główny znajduje się w monumentalnej wysokiej wnęce o uskokowym obramieniu, flankowany smukłymi blendami. Elewacje najwyższych kondygnacji wieży artykułowane są tynkowanymi bledami o różnorodnym kształcie. We wnętrzu znajdują się dwa rzędy ośmiobocznych, nietynkowanych filarów międzynawowych. Kruchta pod wieżą otwarta jest ostrołukowymi arkadami do nawy głównej i do obu kaplic przywieżowych. Wyposażenie historyczne zachowało się w niewielkim stopniu w postaci barokowej chrzcielnicy i dwóch dzwonów.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 12.05.2025 r.