Ponadto jest jednym z najważniejszych sanktuariów maryjnych w Polsce, miejscem kultu i celem licznych pielgrzymek.

Historia

Leśniów obecnie część miasta Żarki, dawniej niewielka wieś swą metryką sięgającą XIV w. Powstanie Sanktuarium w Leśniowie związane jest z kultem figury przedstawiającej Matkę Boską z Dzieciątkiem. Według tradycji spisanej przez paulinów w XVIII w. drewnianą rzeźbę pozostawił tu w 1382 r. książę Władysław Opolczyk wracający z Rusi Halicko-Włodzimierskiej wiozący obraz Matki Boskiej tzw. Czarnej Madonny. W 1559 r. w miejscu istniejącej tu drewnianej kaplicy wzniesiono murowany kościół. Za fundatora świątyni uważa się ówczesnego właściciela dóbr żareckich Jana Korycińskiego herbu Topór kasztelana oświęcimskiego. W 1703 r. kolejny właściciel dóbr żareckich starosta wieluński Józef z Kurozwęk Męciński sprowadził do Leśniowa zakon karmelitów bosych dla których wzniósł drewniany klasztor. Po dwóch latach zakonnicy w niewyjaśnionych okolicznościach opuścili wieś. W 1706 r. aktem fundacyjnym starosta przekazał kościół w Leśniowie OO. Paulinom z Jasnej Góry i jednocześnie zobowiązał się do wzniesienia dla nich klasztoru. Budynek klasztoru wzniesiono w latach 1754-1768 według projektu krakowskiego mistrza murarskiego Jana Guzikowskiego. Przed wzniesieniem zabudowań klasztornych paulini mieszkali w drewnianym parterowym budynku po północnej stronie kościoła. W tym samym czasie istniejący murowany kościół został przebudowany i uzyskał nowe wyposażenie. W 1762 r. do kościoła dobudowano murowaną kruchtę. W 1770 r. od strony południowej wzniesiono mur cmentarza kościelnego. W 1791 r. rozpoczęto rozbudowę kościoła przedłużając go kosztem zabudowań klasztornych. W 1798 r. zbudowano wieżyczkę na sygnaturkę. W1804 r. wzniesiono chór dla zakonników, a w kolejnym roku kościół pokryto dachówką, powiększono także ogród klasztorny. W 1828 r. wykonano nowy kościelny mur cmentarny z bramą poprzedzoną wysokimi schodami.  Nad bramą umieszczono dwa obrazy Matki Boskiej i św. Pawła Pustelnika. W 1838 r. przeprowadzono prace przy poszyciu dachu kościoła, a kilka lat później wykonano nowy dach.  W latach 1846-1848 prowadzono kolejne prace remontowe, a w 1851 r. w pobliżu klasztoru założono ogród owocowy. Paulini pozostali opiekunami sanktuarium do kasaty zakonu w 1864 r.  po tym czasie opiekę nad kościołem sprawowali księża świeccy. W 1936 r. po odzyskaniu zespołu klasztornego, paulini przeprowadzili w kościele remont hełmów wieżowych i sygnaturki zniszczonych w wyniku działań wojennych I wojny światowej oraz po pożarze w 1948 r. W latach 1963-1967 zakonnicy przeprowadzili gruntowną modernizację kościoła polegającą na wzniesieniu w zachodniej części nawy chóru muzycznego i umieszczeniu tam dwudziestogłosowych organów. Równocześnie w kościele prowadzono prace przy renowacji ołtarza głównego i żyrandoli, zmodernizowano instalacje elektryczną, zainstalowano centralne ogrzewanie, wymieniono okna i wykonano nowe ławki. Kolejne prace remontowe przeprowadzono w 1982 r. w elewacji frontowej wykonano wówczas nowy kamienny portal, schody oraz granitowe tablice jubileuszowe. W 1987 r. prowadzono prace remontowe w prezbiterium kościoła polegające na wykonaniu nowej polichromii, wymianie posadzki na posadzkę z białego marmuru oraz renowacji ołtarza głównego. Zakres prac przeprowadzonych w latach 1988-89 objął wymianę tynków na elewacjach zewnętrznych, a we wnętrzu polegał na wykonaniu na ścianach nawy głównej nowej polichromii i drewnianej boazerii. W 1994 r. w mur ogrodzeniowy przed kościołem wkomponowano wolnostojąca dzwonnicę, a w 1999 r. przeprowadzono remont wież. W 2011 r. w kościele zainstalowano sygnalizację pożaru i system antywłamaniowy. W 2023 r. w kościele przeprowadzono prace restauratorsko-konserwatorskie polegające na wymianie stolarki okiennej oraz renowację zewnętrznych wypraw tynkarskich oraz elementów zdobniczych elewacji.

Budynek klasztoru był kilkukrotnie remontowany. Pierwsze prace remontowe polegające na wymianie poszycia dachowego przeprowadzono w 1838 r. Kolejne prace remontowe miały miejsce po kasacie zakonu w latach 1889-1895 i objęły remont dachu i podłóg. W 1936 r. po odzyskaniu przez paulinów zespołu klasztornego klasztor poddano kompleksowym pracom remontowym, Budynek został nadbudowany o jedno piętro od strony wirydarza, a od strony południowej dobudowano podpiwniczony, jednopiętrowy łącznik komunikujący klasztor z kościołem. W 1937 r. w budynku przeprowadzono remont dachu, pomalowano elewacje, wymieniono szklenie okien, a we wnętrzu wykonano nowe parkiety. Ponadto zainstalowano centralne ogrzewanie oraz zmodernizowano instalację elektryczną. W latach 1954-1955 podjęto prace związane z wymianą centralnego ogrzewania. Kolejny remont miał miejsce w latach 1957-1958 i polegał na wymianie drewnianych podłóg na lastriko. W kolejny roku przeprowadzono modernizacje centralnego ogrzewania. W latach 1960-1970 w budynku przeprowadzono gruntowny remont, pogłębiono piwnice i urządzono w nich kotłownie, wymieniono również okna i instalacje elektryczna w refektarzu.

W 1978 r. zapoczątkowano zmiany w zagospodarowaniu przestrzennym wokół klasztoru poprzez budowę w sąsiedztwie zespołu parkingu przy obecnej ul. Leśniowskiej. W latach 1998-2004 w ramach ogrodzenia na południe od kościoła wykonano ołtarz polowy, odnowiono bramę wiodąca na cmentarz klasztorny, wyremontowano mur sanktuarium, w który wmontowano stacje drogi krzyżowej, ponadto cały zespół klasztorny ogrodzono nowym ogrodzeniem.

Opis obiektu

Zespół klasztorny z kościołem pw. Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii zwanym Sanktuarium Matki Bożej Leśniowskiej położny jest w Leśniowie, północno-wschodniej części Żarek, w województwie śląskim. Niewielki kompleks kościelno-klasztorny usytuowany jest na wzniesieniu opadającym w kierunku południowym w nieznacznym oddaleniu od przebiegu potoku Leśniówka. Zespół klasztorny składa się z usytuowanego w części południowej orientowanego kościoła pw. Najświętszej Panny Marii oraz usytuowanego na północ od kościoła klasztoru. Od strony wschodniej do klasztoru przylega dawna dwuskrzydłowa zabudowa gospodarcza ze współcześnie dobudowanym skrzydłem północnym. Zespół otacza murowane ogrodzenie. Za ogrodzeniem znajdują się pozostałości dawnych terenów klasztornych obecnie współcześnie zagospodarowanych z ołtarzem polowym, mini zoo, domem pielgrzyma i zabudową gospodarczą oraz kaplicą nad źródłem pw. Matki Bożej Anielskiej. Wejście główne na teren zespołu prowadzi od strony ul. Leśniowskiej.

Kościół o cechach gotycko-renesansowych i późnobarokowych jest orientowany, murowany z kamienia wapiennego i cegły, otynkowany. Wzniesiony na planie prostokąta zakończony węższym półkoliście zamknięty prezbiterium, do którego od strony północnej przylega zakrystia z chórem zakonnym na piętrze połączonym z klasztorem. Do nawy od strony południowej przylega niższa kruchta wzniesiona na planie zbliżonym do kwadratu. Prostopadłościenna bryła z dwuwieżowym masywem wieżowym od strony zachodniej jest oszkarpowana przyporami. Nawę z kruchtą nakrywają dachy dwuspadowe, absydę dach wielopołaciowy, zakrystię z chórem dach pulpitowy a wieże hełmy cebulaste. W kalenicy dachu, nad korpusem głównym, mieści się ośmioboczna sygnaturka z latarnią o arkadowych prześwitach nakryta hełmem cebulastym. Poszycie dachu wykonane jest z blachy. Podział kompozycyjny elewacji wyznacza wysoki cokół oraz wyodrębniony profilowany gzyms wieńczący. Wszystkie otwory okienne są półkoliście zamknięte. Elewacja frontowa zachodnia jest jednoosiowa, dwukondygnacyjna, z usytuowanym osiowo głównym wejściem zamkniętym łukiem pełnym podkreślonym współczesnym kamiennym portalem. Elewacje wieńczy usytuowany osiowo trójkątny szczyt artykułowany triadą półkoliście zamkniętych otworów okiennych w tym w osi środkowej większym w formie blendy. Ujmujące szczyt prostopadłościenne wieże są dwukondygnacyjne jednoosiowe zwieńczone hełmami cebulastymi. Do elewacji wschodniej i północnej przylega dwukondygnacyjny łącznik wsparty na arkadach łączący kościół z klasztorem. Wnętrze jest jednonawowe oddzielone od prezbiterium łukiem tęczowym. Nawę nakrywają sklepienia krzyżowo-kolebkowe, w prezbiterium sklepienie kolebkowe z lunetami, a w zakrystii i kruchcie krzyżowe. W nawie od strony zachodniej mieści się empora muzyczna konstrukcji żelbetowej wsparta na dwóch filarach o przekroju kwadratowym. Ściany nawy zdobi współczesna polichromia i boazeria. Wśród wyposażenia na uwagę zasługuje późnobarokowy ołtarz główny z 1730 r. z rzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 4 ćw. XIV w., osiemnastowieczne ołtarze boczne, balustrada w stylu regencji z pierwszej ćwierci XVIII w. oraz rokokowa ambona z drugiej połowy XVIII w. ambony 2 poł. XVIII w. Stalle rokokowe 2 poł. XVIII w przy północnej i południowej ścianie prezbiterium. Konfesjonały: 1.Późnobarokowy XVIII w z dekoracją ok. 1700 r. z 2 ćw. XVIII w. 2. Rokokowy 2 poł. XVIII w. Portret Jana z Pilicy Korycińskiego, fundatora kościoła, malowany na desce w formie portretu trumiennego, zapewne z 1 poł. XVII w.

Budynek klasztoru, bez wyraźnych cech stylowych jest murowany, otynkowany składa się z czterech skrzydeł rozmieszczonych wokół kwadratowego wirydarza. Od strony południowej poprzez przewiązkę skomunikowany jest z kościołem, od strony wschodniej przylega do budynku gospodarczego. Bryła budynku jest zasadniczo jednopiętrowa, od strony wirydarza dwupiętrowa, częściowo podpiwniczona z użytkowym poddaszem, nakryta wysokimi dachami dwuspadowymi z lukarnami. Elewacje opracowane są w tynku. Na skromną dekorację architektoniczną składają się lizeny ujmujące naroża budynku oraz podział ramowy. Większość otworów okiennych jest prostokątna poza półkoliście zamkniętymi oknami na poziomie pierwszego piętra elewacji wschodniej w rejonie przewiązki. Główne wejście do budynku usytuowane jest od strony kościoła w skrzydle południowym. Układ funkcjonalno-przestrzenny jest jednotraktowy z korytarzem od strony wirydarza. W skrzydle zachodnim zlokalizowana jest główna klatka schodowa sklepiono kolebkowo nad spocznikami krzyżowo. Korytarze na parterze i piętrze nakrywają sklepienia kolebkowe z lunetami i krzyżowo-kolebkowe.

Otoczenie kościoła zagospodarowane współcześnie, w parku znajdują się kapliczki różańcowe, ołtarz polowy oraz nowa kaplica wystawiona na wywierzysku Leśniówki.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Kościół dostępny. Zabudowania klasztorne niedostępne.

Autor noty: Dorota Folan

Oddział Terenowy NID w Katowicach, 10.2024 r.