Historia

Początki istnienia cmentarza związane są z obecnością powstałej ok. XVIII lub ok. pierwszej połowy XIX wieku kaplicy pw. św. Marka, pierwotnie usytuowanej już poza miastem, na zachodzie od jego centrum, przy tzw. drodze będzińskiej. Wokół niej, przypuszczalnie ok. drugiej połowy XVIII wieku lub na początku wieku XIX, założono cmentarz. Nekropolia przeniesiona została w to miejsce ze względów sanitarnych, w wyniku zakazu pochówków na średniowiecznym cmentarzu wytyczonym w rejonie kościoła parafialnego pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, znajdującego się w północno-wschodniej części dzisiejszego miasta Sławkowa. W 1839 roku teren cmentarza ogrodzono kamiennym murem, połączonym z dwiema kostnicami, wkomponowanymi w północny odcinek ogrodzenia. Obecnie założenie nadal pełni swoją pierwotną funkcję.

Opis

Cmentarz rzymskokatolicki znajduje się w północno-zachodniej części miasta Sławkowa, w obrębie dzisiejszych ul. gen. Józefa Hallera oraz Obrońców Westerplatte. Jego zarządcą jest parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, a powierzchnia wynosi ok. 2 ha. Teren cmentarza zajmuje obszar o obrysie kształtem zbliżonym do prostokąta. Otoczony jest kamiennym murem, w obrębie którego, w części północnej, wytyczono bramę wjazdową, flankowaną słupami z płycinami. Od strony północnej, w pobliżu bramy, w rejonie wspomnianego muru, wybudowano także dwie kostnice, obecnie przeznaczone na cele gospodarcze. W północno-wschodniej części założenia znajduje się kaplica pw. św. Marka. Została ona wzniesiona na planie wydłużonego prostokąta z półkoliście zamkniętym prezbiterium. Usytuowana jest na osi, będącej dzisiaj również aleją dojazdową, prowadzącą w kierunku głównej bramy. Wejście do kaplicy mieści się od strony północnej.

Do cennych obiektów znajdujących się na terenie nekropolii zalicza się także część nagrobków. Współcześnie rozmieszczenie starszych miejsc pochówku należy uznać za rozproszone, występują one bowiem w obrębie całej nekropolii – zachowały się np. w jej północnym i zachodnim fragmencie, czy w rejonie kaplicy pw. św. Marka. Młodsze groby spotyka się z kolei np. w części południowej albo środkowej. Spośród historycznych pomników, odznaczających się istotną wartością artystyczną, można wyróżnić np. nagrobek Antoniny Skupińskiej (zm. 1827) oraz jej dwóch synów – Adama (zm. 1828) oraz Feliksa (zm. 1826), zakomponowany w formie kamiennego obelisku na trójściennym cokole, zwieńczonego wazą. Wśród pozostałych nagrobków na uwagę zasługują np. kamienny grób Aleksandra Józefa Pogoni-Pogonowskiego – uczestnika powstania styczniowego, czy wyróżniający się większą liczbą detali grobowiec rodziny Ostrowskich. Na cmentarzu obecne są także inne groby kamienne, w tym te zdobione detalem lub rzeźbami figuralnymi. Spotyka się też kamienne nagrobki, na których nazwiska zmarłych zapisane są przy użyciu cyrylicy. Obecność tych ostatnich może świadczyć o chowaniu w tym miejscu również wyznawców prawosławia. Pozostałe, wspomniane starsze miejsca pochówku to najczęściej groby ziemne, oznaczone przy pomocy metalowych krzyży.

Wśród występujących na terenie założenia form roślinnych, zauważa się przewagę drzew, głównie liściastych. Przede wszystkim są to rośliny takie jak: Betula pendula – brzoza brodawkowata, Fagus sp. – buk, Fraxinus sp. – jesion, Robinia pseudoacacia – robinia akacjowa, Tilia sp. – lipa, Ulmus sp. – wiąz. Na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza dwa egzemplarze buka rosnące w środkowo-zachodniej części oraz wiąz znajdujący się w części południowej. Posiadają one rozwinięte, rozłożyste korony oraz pnie chrakteryzujące się znacznym przyrostem. Rozplanowanie wskazanych drzew mogło być niegdyś związane z przebiegiem głównych odcinków wytyczonego układu komunikacyjnego. Starsze drzewa zauważa się też w sąsiedztwie kaplicy oraz wzdłuż wschodniej linii ogrodzenia. Nieliczne krzewy i byliny rosnące na cmentarzu reprezentowane są m.in. przez rośliny z rodzaju Juniperus sp. – jałowiec, Picea sp. – świerk, Thuja sp. – żywotnik oraz Bergenia sp. – bergenia. Stanowią one jednak przykład nasadzeń wtórnych, wykonywanych zapewne przez bliskich osób pochowanych w obrębie nekropolii. Ich rozmieszczenie posiada w skali całego cmentarza charakter przypadkowy.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 29.09.2025 r.