Za datę utworzenia gminy żydowskiej w Mszczonowie przyjmuje się rok 1763 (społeczność liczyła wówczas 268 osób). Żydzi mszczonowscy prowadzili karczmy, zajmowali się drobnym handlem i rzemiosłem. Kilku z nich handlowało zbożem i produktami leśnymi oraz prowadziło gorzelnie i produkcję piwa. Wśród rzemieślników dominowali krawcy i szewcy, byli także kowale.

Pod koniec lat 70. XVIII wieku pozycja wyznawców judaizmu w Mszczonowie wzmocniła się dzięki dopuszczeniu ich do praw miejskich. Podupadłe miasto przyjęło do obywatelstwa miejskiego tutejszych Żydów w zamian za ich udział w obowiązkach, jakie spoczywały na mieszczanach. Ograniczono im tylko prawo swobody zamieszkania oraz utrzymano zakaz produkcji trunków i dzierżawy propinacji. Pod rządami pruskimi, a następnie w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (Królestwa Kongresowego) napływ ludności żydowskiej wpływał na szybkie zwiększenie udziału wyznawców religii mojżeszowej — z 34% w 1797 roku do 51% trzy dekady później. W latach 90. XIX wieku 3 tysiące mszczonowskich Żydów stanowiło już 63% wszystkich mieszkańców.

Powolny rozwój przemysłu i przetwórstwa przypadł na XIX wiek. W latach 70. XIX wieku istniały w Mszczonowie: dwa browary, gorzelnia, trzy garbarnie, fabryka octu, fabryka kafli oraz fabryka zapałek. Dodatkowym impulsem do rozwoju miasteczka stało się osiedlenie protoplasty cadyków mszczonowskich Jakuba Dawida Kalisza. Jego stała obecność w Mszczonowie, a także kontynuowanie dynastii przez następców spowodowały rozwój bazy noclegowej dla przybywających pielgrzymów (z Mazowsza, Kujaw i wschodniej Wielkopolski). Ściągający do miasta zwolennicy cadyka zapewniali chleb także tragarzom oraz woźnicom, na przełomie XIX i XX wieku licznie reprezentowanym pośród społeczności mszczonowskich Żydów.

W okresie międzywojennym większość mszczonowskich Żydów zajmowała się drobnym handlem i rzemiosłem. Przeważali wśród nich krawcy, czapnicy, szewcy, kamasznicy, blacharze, zegarmistrze i piekarze. W mieście działały też dwie żydowskie garbarnie. Pierwszy spis powszechny w 1921 roku wykazał zmniejszenie się liczby ludności żydowskiej w mieście do 2200 osób (43% ogółu mieszkańców).

W odrodzonej Polsce w Mszczonowie duże wpływy polityczne utrzymywała ortodoksyjna Aguda oraz syjoniści działający w komórkach Organizacji Syjonistycznej, Organizacji Syjonistów-Ortodoksów „Mizrachi” i Poalej Syjon. Syjonizująca mszczonowska młodzież żydowska gromadziła się pod sztandarami Tory we-Awody i Droru. Istniała w Mszczonowie także filia lewicowego Ogólno-Żydowskiego Związku Robotniczego „Bund”.

Dzieci żydowskie w Mszczonowie kształciły się w nadzorowanych przez gminę chederach i Talmud-Torach, dziewczęta mogły też uczyć się w szkole Bejt Jaakow, którą założyli działacze Agudy. Dla wszystkich dzieci dostępna też była polska szkoła powszechna. Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut” prowadziło w mieście wieczorowe kursy języka hebrajskiego. Istniała również biblioteka, a przy niej kółko literackie i dramatyczne oraz czytelnia. Zainteresowani sportem mogli działać w kole Żydowskiego Towarzystwa Gimnastycznego Ha-Koach.

We wrześniu 1939 roku, zaraz po wkroczeniu do miasta, Niemcy zastrzelili 13 Żydów, a inną grupę spalili żywcem w synagodze w wigilię Jom Kipur. W końcu 1940 roku wszystkich tutejszych Żydów zmuszono do przeniesienia się do wyznaczonej dzielnicy, która stanowiła otwarte getto, zarządzane przez Judenrat (Radę Żydowską). Część z nich pracowała w niemieckich zakładach produkcyjnych oraz okolicznych gospodarstwach rolnych, innych wysłano do niemieckiego obozu pracy w Płaszowie. W lutym 1941 roku Niemcy zlikwidowali dzielnicę, wywożąc jej więźniów do getta w Warszawie, a na miejscu pozostawiając do lipca jedynie kilkadziesiąt osób zatrudnionych w niemieckich zakładach pracy. Ponad dwa tysiące mszczonowskich Żydów zostało zgładzonych w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka.

Opis

Cmentarz żydowski w Mszczonowie zlokalizowany jest w północnej części miasta, współcześnie za trasą S8, naprzeciw wylotu ulicy Poniatowskiego. Z 1763 roku pochodzi wystawiony w Mszczonowie dokument zaświadczający, że tutejsza gmina otrzymała zezwolenie na założenie cmentarza. Nekropolia miała być zlokalizowana za miastem, przy drodze do Słabomierza, na działce starościńskiej. Starosta mszczonowski Aleksander Ossoliński zgadzał się także na zbudowanie bóżnicy. Ostatni pochówek odbył się w 1942 roku. Cmentarz został formalnie zamknięty decyzją wojewódzkich władz administracyjnych w 1964 roku. Dopiero w początkach XXI wieku nekropolię poddano restauracji sfinansowanej przez Renatę Singer (córkę jednego z mszczonowskich Żydów) oraz rabina Singera, potomka rodu rabinów mszczonowskich. Prace przeprowadzono ze wsparciem Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Teren cmentarza został ogrodzony, wykonano też solidną, majestatyczną bramę, umieszczając na niej trójjęzyczną tablicę przypominającą dzieje Żydów w Mszczonowie. Odbudowany ohel kryje szczątki założyciela mszczonowskiej dynastii chasydzkiej, Jakuba Dawida Kalisza.

Mimo zniszczeń dokonanych podczas drugiej wojny światowej przez Niemców i dopełnionych przez powojenną dewastację do dziś przetrwało około 150–200 macew, zwróconych licem w kierunku wschodnim. Na powierzchni 1,28 ha (nieco odbiegającej od stanu przedwojennego) wyraźnie zachował się rzędowy układ pochówków. Zapewne wszystkie epitafia zostały wyryte w języku hebrajskim — brak inskrypcji w języku polskim może świadczyć o niewielkim stopniu asymilacji Żydów z Mszczonowa, będącego efektem silnego przywiązania do tradycji wynikającego z istnienia w mieście siedziby potężnej dynastii chasydzkiej. W kilku miejscach można znaleźć pozbawione inskrypcji nagrobki wykonane z prostych kamieni granitowych. W północnej części nekropolii zidentyfikowano grupę macew z drugiej połowy XVIII wieku (1772–1791), stanowiących najstarsze żydowskie nagrobki w tej części Mazowsza.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN