Do chwili obecnej zachował się czytelny i regularny układ urbanistyczny, który był typowy dla niewielkich ośrodków miejskich Małopolski powstających z fundacji szlacheckich w okresie późnego średniowiecza.

Historia obiektu

Układ urbanistyczny Czudca powstał w rezultacie długiego, trwającego kilkadziesiąt lat procesu lokacyjnego, który został zapoczątkowany jeszcze w 1427 r. wydaniem przywileju lokacyjnego przez króla Władysława Jagiełłę. Zakończył się on dopiero w 1461 r., kiedy ówcześni właściciele dóbr strzyżowskich i czudeckich, bracia Jan i Mikołaj Strzeżowscy wystawali dokument translokujący Czudec zwany Nowogrodem na lewy brzeg Wisłoka. Miasto Czudec zaczęło zatem powstawać ostatecznie na lewym brzegu Wisłoka w separacji przestrzennej od wczesnośredniowiecznego grodziska, które istniało po drugiej stronie Wisłok, w okresie od co najmniej X do XIII w., zabezpieczając rozszerzającą się strefę osadnictwa polskiego na prawym brzegu Wisłoka. Pierwszy przywilej lokacyjny z 1427 r., który zezwalał Pakoszowi na lokowanie nowego miasta nie wskazuje dokładnie jego lokalizacji. Wszystko przemawia za tym, że ten nowy ośrodek miejski zaczął powstawać na przeł. lat 20. i 30. XV w. na prawym brzegu Wisłoka nieopodal zamku, lecz ostatecznie była to lokacja nieudana. Pamiętać trzeba, że na lewym brzegu rzeki rozwijała się równocześnie coraz prężniej osada targowa o charakterze protomiejskim nazywana od co najmniej 2. poł. XIII w. Czudcem Wielkim (Szugez magnum). W warunkach niepowodzenia lokacji Czudca na prawym brzegu Wisłoka doszło w 1461 r. do wydania nowego przywileju dla miasta Nowogrodu (Czudca na lewym brzegu Wisłoka) przez właścicieli dóbr strzyżowsko-czudeckich Jana i Mikołaja Strzeżowskich. Zespół miasta lokacyjnego stanowiący centrum układu urbanistycznego Czudca (Nowogrodu) z placem rynkowym został rozplanowany na pd. stoku wzniesienia na planie prostokąta przy ważnej arterii komunikacyjnej, tzw. trakcie węgierskim biegnącym doliną Wisłoka z Górnych Węgier (obecnie Słowacja) przez Krosno, Strzyżów w kierunku Rzeszowa. W pocz. lat 60. XV w. na terenie Czudca obejmującego powierzchnię 6,2 ha istniały obok starego drewnianego kościoła parafialnego pw. Św. Marcina usytuowanego na wzgórzu również łaźnia za wsch. blokiem zabudowy przyrynkowej oraz browar zwany Nadbrzeżny funkcjonujący nad brzegiem Wisłoka. W 1489 r. decyzją Mikołaja Strzeżowskiego dokonano przeniesienia parafii czudeckiej do nowo wzniesionego kościoła pw. Św. Zofii, który usytuowany był za zach. blokiem zabudowy placu rynkowego. W 1545 r. król Zygmunt I na prośbę Jana Strzeżowskiego wydał dokument potwierdzający przywilej lokacyjny Czudca na prawie magdeburskim z 1427 r. funkcjonującego już na lewym brzegu Wisłoka. Świadczy to, że w kwestii statusu prawnego Czudca jako ośrodka miejskiego jeszcze w latach 40. XVI w. istniały pewne wątpliwości i z tego względu działania Jana Strzeżowskiego miały na celu ostateczne uregulowanie tej sprawy. Pierwotnie zabudowa przyrynkowa Czudca miała charakter podcieniowy, co miało walor praktyczno-użytkowy, gdyż podcienia wykorzystywane były tradycyjnie w mniejszych ośrodkach miejskich do celów handlowo-usługowych, a stojące tu drewniane budynki ustawione były szczytowo względem placu rynkowego, w centrum którego znajdował się drewniany ratusz będący siedzibą władz miejskich i sądu ławniczego. W czerwcu 1624 r. Czudec został zaatakowany i podpalony przez Tatarów z ordy budżackiej, którzy zabili wtedy m.in. właściciela miasteczka Jana Grabińskiego i proboszcza ks. Jana Porębskiego. Zespół dworski powstał we wsch. części miasta w pocz. XVIII w., kiedy po opuszczeniu zamku czudeckiego w 1712 r. przez podstolego sandomierskiego Józefa Grabieńskiego, przeniósł się on warz z rodziną do nowego murowanego, parterowego wówczas dworu. Na terenie zespołu dworskiego funkcjonowały poza budynkiem dworu w okresie od XVIII do poł. XX w. rządcówka wraz z licznymi zabudowaniami gospodarczymi (stajnie i obory) oraz park krajobrazowy i ogrody użytkowe rozplanowane w 1. poł. XIX w. Wcześniejszą metrykę sięgającą jeszcze 1. poł. XVII w. posiada tylko niewielki budynek starego dworu o dwóch kondygnacjach położony w centralnej części założenia dworsko-parkowego. Budynek ten wzniesiony na rzucie prostokąta zapewne już po 1634 r. przez właściciela dóbr czudeckich Grzegorza Grabieńskiego (zm. 1655) zwany był później lamusem i skarbcem. Po opuszczeniu zamku czudeckiego przez Grabieńskich w 1712 r. i rozebraniu starej drewnianej świątyni pw. Św. Zofii rozpoczęto budowę nowego murowanego kościoła parafialnego pw. Trójcy Świętej.

Drugi wielki pożar Czudca miał miejsce w 1751 r., który strawił zabudowę przyrynkową pochodzącą w większości jeszcze z XVII w. Pożary te wpłynęły na pewne zniekształcenie układu miasta lokacyjnego, co jest najbardziej widoczne w przebiegu linii zabudowy przyrynkowej w pierzejach pn. i wsch. W 4. ćw. XIX. w. gospodarka miasteczka zaczęła szybko podupadać na co wpływ miało głównie załamanie miejscowej produkcji rzemieślniczej w związku z rozwojem wielkoprzemysłowej produkcji w Europie i masowej podaży tego rodzaju produktów. W 1935 r. Czudec nadal pogrążony w głębokim kryzysie ekonomicznym utracił status gminy miejskiej, stając się po ponad pięciu wiekach na powrót osadą wiejską. Podczas drugiej wojny światowej w ramach tzw. „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (Endlösung der Judenfrage) wymordowana została w 1942 r. przez Niemców cała społeczność żydowska Czudca, co jeszcze bardziej osłabiło ten ośrodek pod względem demograficznym i społeczno-gospodarczym. W latach 2020-2021 przeprowadzono rewitalizację płyty placu rynkowego, która objęła m.in. wymianę jego nawierzchni łącznie z chodnikami i jezdniami, wprowadzając elementy tzw. małej architektury, jak fontanna w centralnej części rynku.

Opis obiektu

Układ urbanistyczny miasta został rozplanowany przy ważnym szlaku handlowym o znaczeniu ponadregionalnym wiodącym na Węgry i składał się z centralnie położonego rynku w kształcie prostokąta z czterema blokami zabudowy, z naroży którego wyprowadzono po dwie ulice. W centralnej części Czudca zachował się dobrze średniowieczny ortogonalny układ urbanistyczny miasta, na który składa się prostokątny plac rynkowy wraz z czterema blokami zabudowy oraz plac kościelny położony za zach. blokiem zabudowy przyrynkowej z murowanym kościołem parafialnym pw. Trójcy Świętej, który stanowi jego dominantę architektoniczno-widokową. Obecnie zabudowę przyrynkową Czudca tworzą murowane i zachowane w pierzejach pd. i pn. drewniane budynki powstałe w 2. poł. XIX i 1. tercji XX w., które zastąpiły ustawione szczytowo do placu rynkowego wcześniej stojące tu drewniane domy pochodzące jeszcze z 2. poł.  XVIII w. Budynki drewniane znajdujące się w pd. pierzei rynku posiadają charakterystyczny element architektoniczny w postaci wysuniętego dachu, co jest pozostałością dawnych podcieni. Budynki przyrynkowe pełnią współcześnie rolę mieszkalno-usługową. Obecnie prostokątny plac rynkowy o wymiarach 91,5 x 73 m pełni rolę centrum handlowo-komunikacyjnego i rekreacyjnego. Aranżacja rynku podkreśla jego geometryczny kształt, a w pd. jego części znajduje się współczesny budynek, pełniący funkcje handlowo-usługowe.

Zespół dworski z parkiem krajobrazowym znajduje się we wsch. części Czudca po wsch. stronie drogi wojewódzkiej nr 988. Obecnie w skład zespołu wchodzą murowany budynek dworu z pocz. XVIII w., obok którego znajduje się starszy murowany dwór z 2. ćw. XVII w., rządcówka, budynki gospodarcze oraz park krajobrazowy. W ciągu ulicy Rzeszowskiej zachowało się kilka drewnianych budynków w konstrukcji zrębowej na rzucie prostokąta, które zostały wzniesione w 2. poł. XIX w. Na prawym brzegu Wisłoka na terenie wchodzącym w skład Przedmieścia Czudeckiego usytuowane są ruiny zamku czudeckiego, który powstał w miejscu wczesnośredniowiecznego grodziska. Obecnie w miejscu tym o charakterze trwałej ruiny widoczne są na powierzchni jedynie wały grodziska, a pod ziemią zachowane są relikty murów obronnych z różnych faz rozwojowych późniejszego zamku oraz fundamenty m.in. dwóch baszt, budynku bramnego oraz dwóch domów zamkowych.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny bez ograniczeń.

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 12.07.2024 r.