Historia

Budowa kościoła farnego wiąże się ściśle z panowaniem krzyżackim na Pomorzu Gdańskim. Gotycką świątynię zlokalizowano w miejscu wcześniejszej kaplicy grodowej. Budowę rozpoczęto w drugiej ćw. XIV wieku od prezbiterium, a następnie kontynuowano wznosząc korpus nawowy i wieżę (3 ćw. XIV w.). W drugiej połowie XV wieku nadbudowano wieżę i wniesiono dwie kaplice boczne. W okresie reformacji kościół znalazł się przejściowo w rękach luteran (1557-1596). Na przełomie XVII i XVIII wieku uległy zniszczeniu sklepienia naw i górne kondygnacje wieży, w ich miejsce powstały drewniane konstrukcje, które dotrwały do trzeciej ćw. XIX wieku. W 1846 roku dobudowano kruchtę południową, w latach 1875-76 odbudowano sklepienia nad nawami, podwyższono wieżę i regotyzowano szczyty. W okresie II wojny uszkodzone zostały wieża dach i okna, po wstępnych zabezpieczeniach, główna powojenna odbudowa miała miejsce w latach 1954-1957. W ostatnich dziesięcioleciach przeprowadzono w kościele szereg prac konserwatorskich, wiedzę o historii świątyni znacząco poszerzyły badania archeologiczne (2009-2015), które doprowadziły do odkrycia krypty grzebalnej pod kaplicą południową.

Opis

Orientowany kościół, położony w południowo zachodniej części miasta,  otacza cmentarz z murem obwodowym. Jest to świątynia gotycka, trójnawowa, czteroprzęsłowa z wydzielonym prostokątnym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Od południa przy prezbiterium znajduje się dwuprzęsłowa zakrystia, przy korpusie nawowym od południa i północy – dwie symetrycznie rozmieszczone kaplice, a dodatkowe prostokątne przybudówki (kostnica i kruchta południowa) – przy kaplicach od zachodu. W zachodnim przęśle korpusu umieszczona została prostokątna w rzucie wieża, która wtopiona w halowy korpus, stanowi element dominujący w rozczłonkowanej bryle kościoła. Ważnym elementem bryły są również wysokie kaplice boczne sprawiające wrażenie skrzydeł transeptu. Dachy nad korpusem i prezbiterium są dwuspadowe (nad prezbiterium wyraźnie niższy, na zamknięciu wielopołaciowy), a dachy kaplic i wieży – dwuspadowe, na dobudówkach pulpitowe. Bryłę kościoła opinają uskokowe przypory, w partiach dachu uwagę zwracają charakterystyczne formy szczytów ze sterczynami. Więźby dachowe drewniane, pokrycie ceramiczne. Kościół zbudowano z cegły w wątku polskim, w partii cokołowej użyto głazów kamiennych. W prezbiterium, nawie głównej i kaplicy południowej – sklepienia gwiaździste, w zakrystii, kruchcie podwieżowej i kaplicy północnej – sklepienie krzyżowo-żebrowe. Ceglane elewacje (z wyłączeniem zachodniej) obiega cokół (częściowo kamienny), a wieńczy tynkowany fryz opaskowy. Najbogatszą dekoracją odznacza się szczyt wschodni korpusu nawowego: dziewięcioosiowy, z ostrołukowymi blendami, w zwieńczeniu sterczyny i wimpergi z kolistym prześwitem. Szczyty kaplic są skromniejsze, trójosiowe, zrekonstruowane szczyty wieży – pięcioosiowe, wszystkie ze sterczynami. W elewacjach widoczne dwa gotyckie portale (wieżowy od zachodu i prezbiterialny od strony północnej) oba ostrołukowe o profilowanym rozglifieniu. W halowym wnętrzu dominują dwa rzędy ceglanych, ośmiobocznych filarów. Prezbiterium oddziela łuk tęczowy. Kaplice otwarte są na nawy wysokimi ostrołukowymi arkadami. Wyposażenie ruchome w większości pochodzi z XVII i XVIII wieku (ołtarze boczne, ołtarze w kaplicach, stalle, krucyfiks pod łukiem tęczowym), sporą grupę stanowią również zabytki neogotyckie (ołtarz główny, ambona, chrzcielnica, prospekt i empora organowa, boazerie).

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 4.03.2025 r.