Historia obiektu

Zespół w Grodźcu tworzyły pałac, park wraz z sadem i ogrodem warzywnym, łąki, polany oraz zabudowania folwarczne. Założenie zostało zlokalizowane na terenie byłego folwarku, historycznie należącego do klasztoru ss. Norbertanek ze Zwierzyńca pod Krakowem. Sam park przypuszczalnie powstał w tym samym okresie co pałac (tj. w 1 poł. XIX w.). Ukształtowana wówczas kompozycja ogrodowa utrzymana została w stylu swobodnym. W 2 poł. XIX w. obiekt uległ przekształceniu, w wyniku którego nadano mu formę parku naturalistycznego (kaligraficznego).

Po zakończeniu II wojny światowej przedstawiony majątek stał się własnością Skarbu Państwa. Początkowo w pałacu umieszczono szkołę rolniczą, następnie przeznaczono go na mieszkania dla pracowników Państwowego Gospodarstwa Rolnego. W 2 poł. XX w. teren parku pełnił równocześnie funkcję obiektu rekreacyjnego i reprezentacyjnego dla pracowników kopalni „Jowisz”. We wskazanym okresie, w jego obrębie dokonano również zmian, obniżających wartość estetyczną zespołu. W środkowej części wybudowano m.in. asfaltową drogę (o przebiegu wschód-zachód), łączącą dzisiejszą ul. Adama Mickiewicza z terenem współczesnego osiedla mieszkaniowego. Układ ten przyczynił się do podziału parku na dwie części (zwłaszcza pod względem wizualnym). W latach 70. XX w. w pałacu przeprowadzono z kolei prace remontowe, celem których było dostosowanie go do pełnienia nowej funkcji – obecnie mieści się w nim Dom Pomocy Społecznej.

Opis obiektu

Zespół pałacowo-parkowy w Będzinie-Grodźcu położony jest przy ul. Adama Mickiewicza. Jego granicę wyznacza przebieg kamiennego muru, przypuszczalnie związanego z założeniem także pod względem historycznym.

Park zaprojektowany został w stylu swobodnym. Jego program oparto głównie na wzajemnym połączeniu między sobą i bryłą pałacu za pomocą osi widokowych, poszczególnych wnętrz ogrodowych. Przed południową elewacją pałacu wytyczono m.in. łąkę, początkowo umożliwiającą także powiązanie widokowe zespołu z doliną niedalekiej rzeki Brynicy.

Wspomniane powiązanie wyznaczono także od strony północnej. Polegało ono na połączeniu za pomocą osi widokowej wnętrza, w którym znajdował się pałac z bryłą kościoła pw. św. Doroty, położonym na pobliskim wzniesieniu, będącym dominantą krajobrazową dla tej części regionu (nazwanym od imienia patronki świątyni, Górą św. Doroty).

W południowej części zespołu znajdował się sad i ogród warzywny, w zachodniej – dwa stawy. Do współczesności zachował się tylko jeden ze zbiorników (o powierzchni ok. 7 a), usytuowany w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu. Jego obecność przyczyniła się do wykreowania w zespole kolejnej ważnej osi widokowej, wiążącej bryłę rezydencji z przywołanym wnętrzem ogrodowym – w lustrze wody odbijała się bowiem zachodnia elewacja pałacu.

Po przekształceniu założenia w 2 poł. XIX w. nabrało ono cech kaligraficznego parku krajobrazowego. Za autora projektu wspomnianej przebudowy zwyczajowo przyjmuje się Waleriana Kronenberga – czołowego polskiego projektanta i planistę, działającego w 2 poł. XIX i 1 poł. XX w. W wyniku przywołanego przekształcenia najprawdopodobniej nastąpiło powiększenie powierzchni ogrodu. Zmianie uległ także przebieg i rozplanowanie układu komunikacyjnego. Zgodnie z założeniami, odnoszącymi się do tej formy parku naturalistycznego, został on oparty o swobodne, kręte i płynnie przechodzące linie (poszczególne odcinki dróg przybrały postać starannie wypracowanych krzywizn). Przed głównym wejściem do pałacu (przeniesionym na stronę północną), wytyczono nowy podjazd, powiązany z aleją dojazdową.

Do kształtowania kompozycji roślinnych wykorzystywano przede wszystkim grupy drzew i krzewów. Zarys wnętrz ogrodowych przypuszczalnie wyznaczano także przy udziale kulis oraz układów alejowych. Pod względem doboru gatunkowego na terenie parku znajdowały się rośliny takie jak: Acer (klon), Aesculus (kasztanowiec), Carpinus (grab), Clematis vitalba (powojnik pnący), Fagus (buk), Larix (modrzew), Pinus (sosna), Populus (topola), Thuja (żywotnik), Tilia cordata (lipa drobnolistna).

Współcześnie na jego obszarze rosną przede wszystkim drzewa, do których zaliczamy następujące gatunki: Acer platanoides (klon pospolity), Aesculus hippocastanum (kasztanowiec biały), Carpinus betulus (grab pospolity), Fraxinus excelsior (jesion wyniosły), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa), Tilia cordata (lipa drobnolistna). Dzisiaj plan ogrodu oparty został na rzucie zbliżonym do prostokąta, a jego. powierzchnia wynosi ok. 6 ha (historycznie – najprawdopodobniej ok. 14 ha). Część związana z zabudowaniami folwarcznymi (wytyczona od północy) została odgrodzona od terenu parku przy udziale metalowej siatki. W wyniku tego działania założenie podzielono na dwa, odrębne fragmenty (których nie odbiera się już jako jeden zespół). Obecnie najbliższe otoczenie obiektu stanowią: od południa tereny ogrodów działkowych, od wschodu i zachodu – zabudowa jedno i wielorodzinna, a od północy teren wspomnianego dawnego folwarku (będącego niegdyś zapleczem gospodarczym dla pałacu), a następnie przebieg dzisiejszej ul. Wolności. Założenie obecnie pełni funkcję komponowanej formy zieleni, towarzyszącej obiektowi o przeznaczeniu publicznym (Dom Pomocy Społecznej).

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Park – brak dostępu do obiektu – w zespole znajduje się Dom Pomocy Społecznej.

Autor noty: opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 14-08-2024 r.