Historia

Historia kościoła pw. Matki Bożej Różańcowej w Koprzywnicy jest ściśle związana z dziejami dawnego kościoła parafialnego pod wezwaniem Wszystkich Świętych, który funkcjonował w mieście od średniowiecza. Według przekazów pierwszy kościół w Koprzywnicy miał powstać około 1130 roku. Tradycja mówi, że został on utworzony poprzez przebudowę dawnego dworu myśliwskiego należącego do księcia. Chociaż dokładna data powstania tej świątyni nie jest w pełni potwierdzona źródłowo, wiadomo na pewno, że parafia w Koprzywnicy istniała już w 1277 roku, o czym świadczy dokument dotyczący prawa patronatu nad miejscowym kościołem. W późnym średniowieczu w Koprzywnicy znajdował się już murowany kościół parafialny. W drugiej połowie XV wieku był to budynek o cechach gotyckich, który pełnił funkcję głównej świątyni parafialnej miasta. W 1491 roku uzyskał on rangę kościoła farnego.

W okresie staropolskim Koprzywnica była ważnym ośrodkiem religijnym. Jak wynika z badań historycznych, w mieście funkcjonowały wówczas cztery kościoły: parafialny kościół Wszystkich Świętych, kościół św. Leonarda, kościół Ducha Świętego oraz kościół klasztorny cystersów pod wezwaniem św. Floriana. Najważniejszą rolę pełniła jednak fara, czyli kościół parafialny Wszystkich Świętych, który obsługiwał miejscową wspólnotę wiernych. Pod koniec XVII wieku przy kościele parafialnym wzniesiono nową kaplicę. W latach 1693–1694 z inicjatywy ówczesnego proboszcza, księdza Szymona Wojciechowskiego, wybudowano barokową kaplicę pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej. Kaplica ta została wzniesiona jako miejsce szczególnego kultu maryjnego i była jedną z ważniejszych części kompleksu kościelnego. W późniejszym czasie okazało się, że właśnie ta część budowli odegra najważniejszą rolę w zachowaniu ciągłości miejsca kultu religijnego. Na początku XIX wieku dawny kościół parafialny zaczął popadać w coraz większą ruinę. W 1821 roku zdecydowano o przeniesieniu parafii do kościoła po dawnym klasztorze cystersów pod wezwaniem św. Floriana. Opuszczony kościół parafialny stopniowo niszczał, a jego budynek zaczął być wykorzystywany jako magazyn. Z biegiem czasu stan techniczny budowli znacznie się pogorszył, dlatego podjęto decyzję o jej rozebraniu. Z polecenia biskupa sandomierskiego Józefa Goldtmana dawny kościół został rozebrany, a z całej budowli zachowano jedynie kaplicę Matki Bożej Różańcowej. Kaplica ta stała się później podstawą do budowy nowej świątyni. W latach 1872–1874 została ona rozbudowana i przekształcona w kościół. Prace budowlane przeprowadzono dzięki staraniom proboszcza księdza Juliana Wosińskiego, który uzyskał zgodę władz rosyjskich na rozbudowę budynku. Do istniejącej kaplicy dobudowano nowe części świątyni, dzięki czemu powstał kościół o kształcie zbliżonym do obecnego.

W czasie I wojny światowej świątynia została poważnie uszkodzona, mimo to po zakończeniu działań wojennych przystąpiono do jej odbudowy, którą przeprowadzono dzięki zaangażowaniu i pomocy mieszkańców Koprzywnicy. W kolejnych dziesięcioleciach prowadzono także różne prace remontowe i konserwatorskie, mające na celu utrzymanie budynku w dobrym stanie oraz zachowanie jego historycznego charakteru. Współcześnie kościół ponownie pełni funkcję parafialną. Dnia 28 maja 2000 roku biskup sandomierski Wacław Świerzawski erygował parafię pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej w Koprzywnicy. W 2002 roku realizowano badania architektoniczno-archeologiczne terenu dawnego kościoła, w trakcie prac natrafiono na fundamenty gotyckiego kościoła. Po zakończeniu badań rozbudowano świątynie, prace budowlane zostały zakończone w 2004 roku. W 2021 roku na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego zostały wpisane Bziuki, czyli Wielkanocny zwyczaj dmuchania ogni w Koprzywnicy.

Opis

Kościół usytuowany jest na terenie lekko wyniesionym, w historycznej części miasta, z prezbiterium skierowanym na południe. Teren przykościelny obejmuje dawny cmentarz. Obiekt wzniesiony został w technice tradycyjnej, z cegły na zaprawie wapiennej i jest otynkowany. Bryła świątyni jest zwarta i czytelna, składa się z prostokątnej nawy oraz węższego, czworobocznego prezbiterium, do którego od wschodu przylega zakrystia. Całość nakrywają dachy dwuspadowe o konstrukcji drewnianej, kryte blachą - nad nawą wyższy, nad prezbiterium niższy - ponad którymi wznosi się niewielka sygnaturka, stanowiąca istotny akcent pionowy w sylwecie budowli. Prezbiterium nakryte jest sklepieniem kolebkowym, natomiast nawa posiada strop drewniany z prostym, tynkowanym sufitem podzielonym profilami, co wskazuje na przekształcenia wnętrza w okresie nowożytnym. Nawa ma charakter jednoprzestrzenny, a jej oświetlenie zapewniają okna o rozglifionych ościeżach, sprzyjające równomiernemu rozproszeniu światła we wnętrzu. Chór muzyczny usytuowany od strony północnej, wsparty jest na dwóch słupach, tworzy wyraźnie wydzieloną strefę funkcjonalną.

Układ wnętrza podkreśla prostotę i klarowność rozwiązań przestrzennych, typowych dla niewielkich świątyń o średniowiecznej metryce, przekształcanych w kolejnych epokach. Elewacje kościoła są tynkowane i artykułowane przy użyciu profilowanych gzymsów, które porządkują podziały horyzontalne i podkreślają krawędzie bryły. Fasada północna ma formę szczytową, zwieńczoną trójkątnym szczytem, w którego osi umieszczony jest portal wejściowy. Otwory okienne mają zróżnicowaną formę - prostokątną oraz zamkniętą łukiem odcinkowym - co świadczy o etapowych przekształceniach obiektu. Stolarka drzwiowa jest drewniana o prostej formie, wpisującej się w skromny charakter architektury.

Wyposażenie wnętrza pochodzi głównie z okresu nowożytnego i stanowi cenny element wystroju. Ołtarz główny, wczesnobarokowy, datowany na XVII wiek, zawiera obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w typie „Hodegetrii” (niosąca Chrystusa). W tej samej stylistyce ołtarz boczny z obrazem Chrystusa w typie „Ecce homo” datowany na 1 połowę XVII wieku. W prezbiterium umieszczono kamienną chrzcielnicę o formie barokowej, a na ścianach zachowały się epitafia z XVII wieku, upamiętniające osoby związane z lokalną społecznością. Wschodni ołtarz boczny przy łuku tęczowy datowany na 1 połowę XVIII wieku (?) z obrazem św. Barbary. Zwraca uwagę wystrój kamieniarski z marmuru dębnickiego łączony z osobą Michaela Pomana. Dodatkowo wnętrze zdobią elementy dekoracyjne o motywach roślinnych, które uzupełniają charakter wystroju i podkreślają jego historyczny charakter.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym z proboszczem.

Oprac. Wioletta Jankowska, OT NID w Kielcach, 23.03.2026 r.