Historia

Została zaprojektowana przez włoskiego architekta Bernarda Morando, a genezy jej formy należy doszukiwać się w tego typu rozwiązaniach włoskich z połowy XVI wieku, głównie Michela Sanmichelego (m.in. Lido koło Wenecji, Werona). Jak wykazały badania architektoniczno-archeologiczne budowa bramy była kilkufazowa. Powstała ona około 1583 roku, najpewniej jako obiekt wieżowy, bez strzelnic wewnętrznych. W drugiej fazie, na przełomie XVI/XVII wieku, uzyskała pogłębiony, arkadowy przejazd wraz z przylegającymi kazamatami, również bogatą manierystyczną fasadę, z kamienną okładziną i dekoracją architektoniczno-rzeźbiarską. Na fasadzie został przedstawiony cały patriotyczny program ideowy hetmana Jana Zamoyskiego, celem którego była obrona państwa i miasta Zamościa. Wkrótce program ten ziścił się dla Zamoyskiego wprowadzeniem bramą dostojnego gościa – księcia Maksymiliana II Habsburga, pretendenta do tronu Rzeczypospolitej a zarazem jeńca pojmanego w bitwie pod Byczyną w 1588 roku. Dla upamiętnienia tego przejazdu około 1604 roku bramę zamurowano. Nie wyklucza się, że mogło to nastąpić i z tego powodu, że osłabiała ona układ obronny twierdzy. Po zamurowaniu jej, ruch kołowy od strony Lublina przejęła Brama Szczebrzeska, a pieszy – nieistniejąca dziś, Furta Janowicka. Przejazd bramny został otworzony w czasach zaboru austriackiego (w 1773 roku lub nawet w 1790 roku) równocześnie z budową stałego drewnianego mostu ponad fosą. W latach 1790-1820, w dwóch etapach, obiekt znacznie rozbudowano w związku z poszerzeniem od wewnątrz wału fortecznego. Przedłużono wówczas przejazd oraz kazamaty boczne, z dobudowaniem dwóch flankujących aneksów od strony południowej. W pierwszej połowie XIX wieku, w ramach generalnej modernizacji twierdzy i jej przedpola dla wzmocnienia ich obrony, prowadzonej przez Korpus Inżynierów Wojskowych Królestwa Polskiego pod kierunkiem gen. Jana Mallet-Malletskiego, brama została ponownie zamurowana i okryta ziemno-ceglaną kurtyną. Odtąd była wykorzystywana na magazyny i więzienie. Po kasacie twierdzy w 1866 roku przez rząd carskiej Rosji, uległa dalszej destrukcji. Podczas I wojny światowej i w okresie międzywojennym mieściły się w niej magazyny. W 1944 roku miała miejsce częściowa rozbiórka budynku. W wyniku uchwał Rady Ministrów z 1974 roku dotyczących kompleksowej odbudowy fortyfikacji zamojskich, w latach 1974-80 i oraz 1986-87 dokonano rewaloryzacji bramy w oparciu o szczegółowe badania architektoniczno-archeologiczne i prace projektowe. Najpierw zrekonstruowano fasadę, a w drugim etapie przeprowadzono generalny remont i adaptację na cele użytkowe. Znalazła tu siedzibę kawiarnia oraz Teatr Performer. Brama została zrewitalizowana w latach 2007-09 w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu. Etap II". W wyniku tych działań przywrócono budynkowi aneksy wschodni i zachodni oraz otwarto dawny przejazd i oszklono go, a także częściowo odtworzono most zwodzony. Obecnie w obiekcie mieści się restauracja i galeria. 

Opis 

Brama Lubelska Stara jest usytuowana w północnej części obwodu obronnego Twierdzy Zamość, w kurtynie między bastionami IV i V, w bezpośrednim sąsiedztwie barku bastionu V. Fasadą jest zwrócona na północ, w kierunku parku miejskiego. Od wschodu i zachodu przylegają do bramy fragmenty zrekonstruowanej kurtyny z galerią strzelniczą oraz poterną łączącą wnętrze twierdzy ze stojącym poniżej kojcem i rawelinem (dzieło fortyfikacyjne na planie trójkąta). 

Główny korpus bramy został założony na planie prostokąta, natomiast flankujące od wschodu i zachodu aneksy - na planie zbliżonym do kwadratu. Zbudowano ją z czerwonej cegły na zaprawie wapiennej. Posiada okładzinę z piaskowca i dekorację rzeźbiarską. Tworzy w przestrzeni zróżnicowaną bryłę, z wyższą, dwukondygnacyjną częścią środkową zawierającą przejazd oraz niższymi, jednokondygnacyjnymi kazamatami bocznymi. Przykrywa ją nasyp ziemny, przechodzący od południa w ukośne skarpy. Nad całością dominuje wysoka, architektoniczna fasada północna.

Elewacje bramy zostały opracowane odmiennie. Uwagę zwraca wspomniana już fasada północna, stylizowana na łuk triumfalny. Jest ona jednokondygnacyjna. Jej podstawę stanowi cokół ustawiony na wysokim ceglanym przyziemiu, w którym jest umieszczony prostokątny otwór. Powyżej znajduje się półkoliście przykryty otwór bramny, usytuowany na osi, flankowany pilastrami doryckimi, odsuniętymi od naroży. Pilastry zespolone są wspólnymi, gierowanymi i boniowanymi opaskami. Archiwoltę arkady zdobi boniowanie klińcowe. Część główna bramy z przejazdem jest zwieńczona trójdzielnym belkowaniem, z fryzem zdobionym herbem Zamoyskich – „Jelita” na osi, a po jego obu stronach - rytą inskypcją łącińską, która w tłumaczeniu na polski brzmi: „Jan z Zamościa Kanclerz Wielki Królestwa Polskiego i generalny wódz wojska z własnych funduszów wystawił”. Fasadę wieńczy wysoki szczyt, złożony z cokołu ujętego po bokach spływami wolutowymi oraz trójkątnego i oprofilowanego tympanonu. Na osi tympanonu znajduje się półkolista wnęka z płaskorzeźbą przedstawiającą personifikację Polonii, siedzącą na tronie w koronie muralis, trzymającej orła i berło. Po obu jej stronach znajduje się łacińska inskrypcja zredagowana przez Jana Zamoyskiego, która w tłumaczeniu brzmi: „Witaj Życiodajna Matko Polsko! Ty nie tylko murami, lecz także życiem i krwią masz być przez nas broniona. O Gwiazdo Wolności i Szlachetności, Polsko, witaj”. Po bokach głównej części elewacji północnej znajdują się niższe ceglane elewacje kazamat flankujących przejazd, zespolone architektonicznie z kurtyną, zaopatrzone w prostokątne strzelnice.

Elewacja południowa bramy jest ceglana na kamiennym cokole, trójosiowa, symetryczna, jednokondygnacyjna, w części centralnej na osi dawnego przejazdu – dwukondygnacyjna. Miejsce dawnego otworu bramnego zostało w dolnej kondygnacji zaakcentowane oknem przykrytym półkoliście. Nad nim, na wyższej kondygnacji, znajduje się prostokątne okno w kamiennym gładkim obramieniu. Obie kondygnacje oddziela kamienny gzyms kordonowy. Drzwi wejściowe do przedsionków i aneksów bramy są usytuowane na osiach bocznych. Po bokach korpusu głównego znajdują się aneksy z oddzielnym wejściami. Przedłużenie elewacji aneksów stanowią mury oporowe dla skarp ziemnych. Otwory drzwiowe do przedsionków i aneksów są prostokątne, w kamiennych obramieniach, przy czym węgary obramień są boniowane. Elementem dekoracyjnym są również boniowane naroża górnego poziomu elewacji.

W budynku zachowała się czytelność pierwotnego układu pomieszczeń. Korpus główny jest trójdzielny, przejazd i boczne przedsionki - jednoprzestrzenne z wtórnymi, prowizorycznymi przepierzeniami. Sklepienie w dawnym przejeździe bramnym jest nieckowate, w przedsionkach - kolebkowe. Wejścia do przedsionków prowadzą bezpośrednio z zewnątrz. Flankujące aneksy od wschodu i zachodu są analogiczne, na planie zbliżonym do kwadratu, z własną komunikacją z zewnątrz. 

Dostęp do wnętrza ograniczony

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 28-03-2025 r.