Początkowo Izbica była małym miastem, ale wskutek dobrej lokalizacji na trakcie Warszawa–Lublin–Lwów już w 1754 roku otrzymała prawo urządzania jarmarków. Liczba ludności stopniowo zaczęła wzrastać. W pierwszych latach po przesiedleniu Żydzi nadal należeli do kahału w Tarnogrodzie, ale w 1775 roku kahał przeniósł się oficjalnie do Izbicy. Prawdopodobnie w tym czasie powstała drewniana synagoga, a nieco wcześniej, bo zapewne już w 1754 roku, funkcjonował cmentarz.

W 1827 roku w mieście mieszkało 407 Żydów, którzy stanowili 100% wszystkich mieszkańców. W 1860 roku ich liczba wzrosła do 1450. W 1897 roku w Izbicy mieszkało już 3019 osób, z czego 95% było Żydami.

W 1839 roku w Izbicy osiadł cadyk Josef Mordechaj Leiner, uczeń Symchy Bunema z Przysuchy i Menachema Mendla Morgensterna z Kocka. Stworzył tam dwór, do którego pielgrzymowali chasydzi z całej okolicy. Został pochowany na izbickim cmentarzu. Jego syn, Jakow Leiner, przeniósł swoją siedzibę do Radzynia Podlaskiego. Obecnie siedzibą dynastii izbicko-radzyńskiej jest Bene Berak w Izraelu. W dwudziestoleciu międzywojennym Izbica jeszcze raz stała się ośrodkiem chasydzkim, osiadł tu wówczas cadyk Cwi Rabinowicz potomek Świętego Żyda z Przysuchy.

Opis

Cmentarz żydowski powstał około 250 metrów na północ od rynku, na wzniesieniu, na wschód od drogi z Krasnegostawu do Zamościa. Założono go na działce o powierzchni 1,26 hektara.

W czasie drugiej wojny światowej aż do 1943 roku Niemcy przeprowadzali na jego terenie egzekucje. Szacuje się, że zamordowali w nich blisko 4500 Żydów z izbickiego getta. Ofiary chowano na miejscu mordu. Cmentarz uległ też znacznej dewastacji. Zniszczono kamienny mur. Szef gestapo powiatu krasnostawskiego SS-Hauptscharführer Kurt Engels nakazał wykorzystać macewy z cmentarza do budowy aresztu gestapo. Płyty nagrobne rozłupywano i układano jak cegły. Po wojnie za sprawą okolicznych mieszkańców znikały kolejne nagrobki.

W latach 60. XX wieku cmentarz ogrodzono siatką. Na jego terenie wyrosły drzewa i gęste krzewy. Do dzisiaj zachowały się tylko dwa wolnostojące nagrobki oraz kilkadziesiąt fragmentów płyt.

W 1995 roku z inicjatywy naczelnego rabina Galicji Edgara Glucka nad grobem cadyka Josefa Mordechaja Leinera wzniesiono ohel. Klucz do niego przechowywany jest w prywatnym domu stojącym koło cmentarza. Jego właściciele opiekują się nekropolią, koszą trawę i sprzątają.

Pomnik upamiętniający swoją zamordowaną rodzinę oraz Żydów z izbickiego getta postawił na cmentarzu ksiądz Grzegorz Pawłowski (ocalały z Zagłady Jakub Hersz Griner) razem z bratem Chaimem Grinerem. Ksiądz Pawłowski za zgodą rabina wzniósł obok nagrobek, w którym sam chce zostać pochowany.

Od 2003 roku do opieki nad nekropolią włączyli się też nauczyciele i uczniowie z Zespołu Szkół w Izbicy. Do współpracy zaprosili też niemiecką organizację Bildungswerk Stanislaw Hantz z Kassel. Uczniowie izbickiej szkoły brali też udział w projekcie Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego (FODŻ) „Przywróćmy Pamięć”. Młodzież zorganizowała sprzątanie cmentarza. Wzdłuż ścieżki posadzono róże oraz postawiono tablice informacyjne przy dwóch masowych mogiłach, oraz na skraju cmentarza. Do opieki nad nekropolią w ramach projektu FODŻ „Tikkun – Naprawa” udało się też zaangażować osadzonych i pracowników aresztu śledczego w Krasnymstawie.

W 2006 roku Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego rozpoczęła realizację „Projektu upamiętnienia cmentarza żydowskiego w Izbicy”. Na początku we współpracy z niemieckim producentem filmowym Tvschoenfilm przeprowadzono rozbiórkę budynku gestapo, do którego budowy w czasie drugiej wojny światowej użyto macew. Prace zostały sfilmowane, a materiały będą wykorzystane w filmie o komendancie gestapo Kurcie Engelsie. Wydobyte fragmenty nagrobków umieszczono następnie w elewacji zewnętrznej ohelu cadyka Leinera. Gorzej zachowane kawałki mają zostać wmurowane w nowe ogrodzenie. Kolejnym etapem projektu było wzniesienie pomnika upamiętniającego izbickich Żydów, które wsparła ambasada Republiki Federalnej Niemiec. Odsłonięcie pomnika miało miejsce w listopadzie 2006 roku. W planach ciągle pozostaje ogrodzenie cmentarza.

Izbicka nekropolia została wpisana do rejestru zabytków pod nr A-476 z dn. 30.01.1990. Spis nagrobków znajdujących się na cmentarzu jest dostępny na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_59 [dostęp: 23.09.2020].

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN