Historia obiektu

Budowę stacji kolejki w Jaworniku Polskim rozpoczęto po 15.02.1902 r., gdy Andrzej Lubomirski uzyskał koncesję na budowę kolei. Prace prowadziła lwowska firma „Gwalbert Ziembicki i Feliks Ilnicki”. Na stacji w Jaworniku Polskim (ob. Jawornik-Przedmieście) zbudowano murowany budynek dworca z pomieszczeniami: poczekalnią, kasą biletową, biurem zawiadowcy stacji i dyżurnego ruchu, wiatą peronową oraz pokojami dla drużyn parowozowych. Obok wzniesiono drewniane budynki: budynek gospodarczy, wiatę stacji wodnej ze studnią i pompą i szalet. Układ torowy złożony był z 3 torów stacyjnych – głównego zasadniczego nr 1, głównego dodatkowego nr 3 i ładunkowego nr 2 z przedłużeniem torem żeberkowym nr 2a zakończonym kozłem oporowym. W ciągu toru nr 1 wykonano murowany kanał oczystkowy, pomiędzy torami nr 1 i 3 ustawiono żuraw do nawadniania parowozów. Oficjalne otwarcie kolei oraz dworca w Jaworniku Polskim nastąpiło 8.09.1904 r. 30.09.1908 r. we Lwowie powołano towarzystwo akcyjne pod nazwą Kolej Lokalna Przeworsk – Dynów, które prowadziło eksploatację linii kolejowej. W 1906 r. zbudowano drewniany magazyn towarowy z rampą ładunkową.

Podczas 1. wojny światowej wykonywano jedynie przewozy na potrzeby wojska. Budynki stacyjne prawdopodobnie uniknęły uszkodzenia lub zniszczenia przez Rosjan w maju 1915 r.

W 1925 r. reaktywowano Towarzystwo Akcyjne, które prowadziło ruch kolejowy. W okresie międzywojennym budynek nie był przebudowywany. Podczas drugiej wojny światowej stacja nie została uszkodzona. Po wyzwoleniu kolej została upaństwowiona 6.10.1947 r. Zmieniono nazwę kolejki na Przeworska Kolej Dojazdowa. W 1951 r. zmieniono rozstaw szyn. Wtedy też zapewne zmieniono numerację torów na stacji. W 1953 r. zbudowano schronisko dla toromistrza. W latach 50. XX w. na brzegu potoku Łęg (początkowy odcinek rzeki Mleczki) zbudowano ujęcie wody, z którego pompowano wodę do studni w stacji wodnej. W tym okresie zbudowano też wagę samochodową. W 1984 r. rozebrano zlikwidowano stację wodną i w jej miejscu wzniesiono murowaną suszarnię piasku do piasecznic lokomotywowych. W poł. lat 80. XX w. przebudowano dworzec. Dotychczasowe pomieszczenia zaadaptowano na mieszkanie. Poczekalnię, kasę biletową i pomieszczenie dyżurnego ruchu ulokowano w zabudowanej wiacie peronowej. Rozebrano magazyn towarowy. W ustawionych na wschód od dworca dwóch pudłach krytych wagonów towarowych urządzono pomieszczenia gospodarcze, a obok zbudowano murowany kolejowy budynek składowy. Rozbudowano drewniany budynek gospodarczy dobudowując od zach. murowaną kotłownię. Dawny tor żeberkowy 2a (potem 3a) przedłużono w kierunku zach. wzdłuż nowego magazynu GS na zach. od stacji. W 1991 r. dworzec wraz z całą kolejką został  wpisany do rejestru zabytków, co uchroniło kolej przed likwidacją. W latach 90. XX w. w miejscu magazynu towarowego wzniesiono nowy, dużo większy magazyn z obszernym placem składowym materiałów budowlanych. 1.01.2002 r. PKP wyłączyły kolejkę ze swoich struktur i zwolniły całą załogę. W tym samym roku linię kolejową przejęło Starostwo Powiatowe w Przeworsku. W 2002 r. operatorem zostało Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych z Kalisza, które reaktywowało przewozy turystyczne i towarowe. Po 2008 r. rozebrano wagę samochodową, pudła wagonów towarowych i szalet oraz częściowo bocznicę GS, a magazyn przekształcono na stolarnię. W 2012 r. eksploatację przejął Powiatowy Zarząd Dróg w Przeworsku. W l. 2021-2022 przeprowadzono remont torów nr 1 i 2 wraz ze zwrotnicami nr 1, 2, 4 i 5. Podczas remontu został odkryty kanał oczystkowy w podtorzu toru nr 1, który został wyremontowany i wyeksponowany w przebiegu toru.

Opis obiektu

Stacja Jawornik Polski położona jest w obecnych granicach Jawornika-Przedmieście, przy drodze wojewódzkiej nr 884 z Przemyśla przez Dynów do Domaradza. Zachowany układ torowy stacji składa się z 3 torów stacyjnych i bocznicy. Z tych torów obecnie użytkowany jest jedynie tor główny zasadniczy nr 1 z wyremontowanym i wyeksponowanym kanałem oczystkowym i stojącym obok żurawiem wodnym oraz tor główny dodatkowy nr 2. Bocznica do magazynu GS zachowana jest częściowo i wraz z torem ładunkowym nr 3 nie jest użytkowana.

Dworzec znajduje się po pn. stronie torowiska stacyjnego. Na zach. od dworca znajduje się współczesny magazyn z placem składowym, a na wsch. kotłownia i niewielki murowany magazyn. Po pd. stronie torów znajduje się suszarnia piasku. Dworzec jest budynkiem murowanym, parterowym, pierwotnie na rzucie węgielnicy, obecnie prostokąta z nieużytkowym poddaszem i podpiwniczeniem pod poprzecznym skrzydłem. W miejscu dawnej wiaty peronowej znajdują się dawne: poczekalnia, kasa biletowa i pomieszczenie dyżurnego ruchu. Nad skrzydłami dachy 2-spadowe kryte dachówką ceramiczną. Elewacje podkreślone są cokołem z płyt piaskowcowych i podzielone szerokim, profilowanym gzymsem obiegającym cały budynek. Gzyms z cokołem połączony jest częściowo zachowanymi narożnymi lizenami. Elewacje pierwotnie pokryte były pozornymi boniami, po 2. wojnie światowej otynkowane na gładko tynkiem cementowym w kolorze szarym. Elewacje pd. i pn. pięcioosiowe, w elewacji zach. duże 6-kwaterowe okno doświetlające poczekalnię, w elewacji wsch. brak otworów. Okna ościeżnicowe, dwuskrzydłowe z jednoskrzydłowymi naświetlami. W elewacji pd. w obrębie dawnej wiaty peronowej okna dwuskrzydłowe, czterokwaterowe z dwuskrzydłowymi naświetlami. Okna te zapewne zostały przeniesione z dawnej ściany zewnętrznej skrzydła podłużnego. Otwory okienne z murowanymi, płaskimi podokiennikami. Okna doświetlające poddasze w szczytach ryzalitów mniejsze, zdwojone, jednoskrzydłowe, w szczycie skrzydła podłużnego pojedyncze. Drzwi wejściowe do poczekalni oryginalne, płycinowe, częściowo oszklone, z naświetlem, podobnie jak okna przeniesione na nową ścianę. Takie same drzwi w ryzalicie pn. prowadzą do części mieszkalnej. Dekorację ściany szczytowej wsch. uzupełnia uszate obramienie płyciny mieszczące nazwę stacji, obecnie poważnie uszkodzone. Drewniana tablica z nazwą stacji pierwotnie zamontowana nad dachem wiaty peronowej, obecnie znajduje się na ścianie ryzalitu pd.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Stacja jest dostępna do zwiedzania bez ograniczeń, dworzec jedynie od zewnątrz ze względu na jego funkcję mieszkalną.

Autor noty: Opr. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 26-03-2024 r.