Historia obiektu

Układ urbanistyczny Pruchnika został rozplanowany w okresie panowania króla Władysława Jagiełły w oparciu o nieznany do dzisiaj przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim, wydany przed 1410 r. na prośbę Konstantego (Kostka) Słoneczkowicza, który był protoplastą rodu Próchnickich herbu Korczak. Nowy ośrodek miejski powstał na terenie niwy siedliskowej dotychczasowej osady zwanej Uherce na pd. stoku wzniesienia opadającego w kierunku doliny rzeczki Mleczki. Centrum układu urbanistycznego Pruchnika stanowił prostokątny rynek (circulus) o wymiarach 2 x 1,5 sznura, co odpowiadało wymiarom 94 x 70 m i powierzchni 0,67 ha. Prostokątny plac rynkowy otoczony był pierwotnie drewnianą zabudową złożoną z pojedynczych bloków zabudowy o zróżnicowanej głębokości. Na tyłach bloków zabudowy pierzei wsch., zach. i pd. wyznaczone zostały przebiegające do nich równolegle ulice zatylne. Z każdego narożnika rynku wychodziły po dwie ulice. W pn. pierzei były to ulice zwane Do Dworu (obecnie ul. Ks. Bronisława Markiewicza) i Kańczudzka oraz ulice Jarosławska (obecnie Jana Pawła II) i Kościelna, a w pd. pierzei rynkowej ulice Wolska i Ku Stawowi Dolnemu (obecnie Rynek) oraz ulice Boczna i Browarna (obecnie ul. Rynek). Przez plac rynkowy przechodził po przekątnej odcinek drogi królewskiej (strata regia publica) wiodącej z Łańcuta przez Kańczugę w kierunku Przemyśla. Zabudowę przyrynkową tworzyły ustawione przeważnie szczytowo parterowe drewniane domy z podcieniami, na zapleczu których znajdowały się zabudowania gospodarcze i ogrody warzywno-owocowe należące do mieszkańców centralnej części miasta. Znajdujący się na pn. od rynku kościół parafialny powstał jeszcze przed lokacją przestrzenną Pruchnika i z tego względu usytuowany był w pewnym dystansie od  placu rynkowego. Miasto po całej serii ataków wojsk tureckich i tatarskich z przeł. XV i XVI w. otoczone zostało wałem ziemnym (vallum) ze stojącym na nim parkanem. Obwód obronny objął jednak stosunkowo niewielki teren ograniczony do centrum lokacyjnego Pruchnika wraz z ogrodami, dochodząc na pd. na odległość kilkudziesięciu metrów od Stawu Wielkiego (Podmiejskiego). Od strony pn. obwarowania miejskie obejmowały również zespół kościoła parafialnego pw. Św. Mikołaja. W obwodzie obronnym chroniącym Pruchnik istniało kilka bram, a w 2. poł. XVII w. wymieniono też drewniane baszty. W okresie XV-XVIII w. Pruchnik rozwijał się jako lokalny rynek wymiany handlowo-rzemieślniczej oraz ośrodek produkcji i przetwórstwa rolno-spożywczego, pomimo hamujących jego rozwój napadów tatarskich, które miały miejsce w latach: 1498-1503, 1524, 1624, 1648 i 1672. W okresie późnego średniowiecza i epoce wczesnej nowożytności wymiana handlowa realizowana była na płycie rynku podczas targów cotygodniowych odbywających się we czwartki i jarmarków dorocznych organizowanych w święto Najświętszej Maryi Panny tj. 8 września. Oprócz tego w mieście funkcjonowały tzw. sochaczki czyli wolne targi mięsne przeznaczone dla ludności chłopskiej. W latach 80. XVIII stulecia w środkowej części placu rynkowego usytuowany był niewielki zbiornik wodny. W XIX w. Pruchnik posiadał prawo do organizowania dwóch targów tygodniowych, które odbywały się w poniedziałki i czwartki, a ponadto w mieście odbywało się 11 jarmarków. W pocz. lat 50. XIX w. zabudowa przyrynkowa była jeszcze całkowicie drewniana, a na obszarze całego miasta istniało zaledwie kilkanaście budynków murowanych, o czym świadczy plan katastralny sporządzony w 1852 r. W obrębie zabudowy przyrynkowej pierwsze budynki murowane zaczęły powstawać dopiero w ostatniej ćw. XIX w. i pocz. XX stulecia. Jednym z nich był murowany dwukondygnacyjny gmach sądu powiatowego wzniesiony w 1890 r. w pn. części placu rynkowego, obecnie siedziba Urzędu Miejskiego. Od czasów lokacji przez kilka stuleci nawierzchnia płyty rynku była gruntowa. Dopiero w 1960 r. przeprowadzono pierwszy zakrojony na większą skalę remont płyty rynku, układając nową nawierzchnię wykonaną z warstwy bitumicznej i chodników przebiegających wzdłuż pierzei rynkowych i wytyczając dwie większe strefy zieleni. Pierwsza w pd. części płyty rynku złożona z trzech trawiastych kwater  z nasadzeniami drzew liściastych, a druga o nieco mniejszej powierzchni usytuowana w pn.-zach. części placu rynkowego ozdobiona została szpalerami drzew.

Opis obiektu

Układ urbanistyczny Pruchnika został rozplanowany na stoku wzniesienia opadającego w stronę pd. przy ważnej arterii handlowej prowadzącej z Łańcuta przez Kańczugę do Przemyśla. Dobrze czytelny do dzisiaj układ przestrzenny miasta składa się z centralnie położonego prostokątnego rynku z czterema blokami zabudowy, z naroży którego wyprowadzone są po dwie ulice z wyjątkiem narożnika pd.-zach., gdzie zanikła całkowicie ul. Wolska. W centralnej części Pruchnika zachował się historyczny układ urbanistyczny miasta z placem rynkowym oraz czterema blokami działek budowlanych, zespołem kościoła parafialnego położonym za pn. pierzeją rynku, a także zabudową znajdującą się przy ulicach Długiej, Jana Pawła II i ks. Bronisława Markiewicza. Przy tej ostatniej usytuowany jest przebudowany i znacznie zniekształcony budynek dawnej cerkwi pw. Wniebowzięcia Matki Bożej, który został wzniesiony w 1871 r., a obecnie jest siedzibą Centrum Kultury Sportu i Turystyki. Obecnie zabudowę przyrynkową  tworzą drewniane domy mieszkalne i handlowo-usługowe z charakterystycznymi podcieniami oraz murowane budynki mieszkalno-usługowe i użyteczności publicznej powstałe w większości w 2. poł. XIX i 1. poł. XX stulecia. Najstarszą częścią zabudowy placu rynkowego są dwa budynki z tradycyjnymi podcieniami stojące w pierzei wsch. Główną dominantę przestrzenno-widokową Pruchnika stanowi murowany kościół parafialny pw. Św. Mikołaja, który został usytuowany w górującym punkcie miasta i całego układu urbanistycznego. Obecnie plac rynkowy pełni funkcję centrum handlowo-usługowego zarówno dla mieszkańców Pruchnika, jak i okolicznych wsi i obok zabytkowego kościoła parafialnego jest największą atrakcją turystyczną miasta. W centralnej i pd. części płyty rynku znajduje się sześć kwater zieleńców z zielenią niską w postaci klombów i krzewów wokół których od strony pd. oraz wsch. i zach. zorganizowano miejsca parkingowe dla samochodów.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny bez ograniczeń.

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 04.07.2024 r.