W 1639 roku Żydzi musieli być już dobrze zorganizowani i liczni, skoro król Władysław IV nadał im przywilej, na mocy którego mogli kupować działki, budować domy, handlować, produkować alkohol, a także wybudować synagogę, mykwę oraz założyć cmentarz. W 1662 roku uprawnienia te potwierdził król Jan Kazimierz. Nie wiemy jednak dokładnie, kiedy wybudowano pierwszą synagogę i mykwę oraz założono cmentarz.

Opis

Cmentarz powstał na północnym krańcu miasta, na wzniesieniu, obecnie przy ulicy Zaułek Zagumienny. Wiadomo, że na przełomie XVIII i XIX wieku jego powierzchnię powiększono dzięki zakupowi sąsiedniej działki. Na cmentarzu tym najstarsze kwatery znajdują się w części południowo-wschodniej. Nowszy sektor, powstały zapewne po 1840 roku, oddzielony był alejką. Całość otaczał kamienny mur z drewnianą bramą od strony południowej.

Żydzi w Krynkach podlegali kahałowi w Grodnie. Gmina w Krynkach usamodzielniła się w 1691 roku i odgrywała już w tym czasie znaczącą rolę w regionie. W XVIII wieku była to jedna z liczniejszych gmin w tej części Polski.

W XIX wieku Krynki stały się prężnym ośrodkiem włókiennictwa i obróbki skóry za sprawą żydowskich przedsiębiorców dostarczających towary do armii rosyjskiej. Jednak pożary w latach 1879, 1882 i 1887 wpłynęły negatywnie na rozwój i spowodowały utratę znaczenia Krynek na rzecz Białegostoku. W 1897 roku na 5 tysięcy mieszkańców miasta blisko 85% było Żydami. Początek XX wieku to czas kryzysu gospodarczego i demograficznego. Z tego powodu wielu mieszkańców zdecydowało się emigrację.

We wrześniu 1939 roku Krynki początkowo zostały zajęte przez wojska niemieckie, a następnie wkroczyła tu Armia Czerwona. W czerwcu 1941 roku miasto ponownie zajęli Niemcy, którzy wystrzelili pocisk w stronę zgromadzonych na polu pod miastem Żydów, co spowodowało śmierć około 40 osób. Ich ciała pochowano na cmentarzu żydowskim w zbiorowych mogiłach. Niemcy zdewastowali cmentarz, nakazali wyrwać z ziemi wiele macew, które następnie wykorzystano, jako materiał budowlany.

Po wojnie, w 1947 roku ocaleli z Zagłady, zorganizowali ekshumację szczątków około 40 ofiar egzekucji dokonanej przez Niemców w święto Pesach w 1943 roku. Zbiorowe mogiły z czasów wojny nie doczekały się do dzisiaj żadnego oznakowania.

Przez kolejne powojenne dziesięciolecia cmentarz podupadał. Z powodu zniszczonego muru wejście na jego obszar nie było problemem. Na jego terenie wypasano zwierzęta, wyrzucano śmieci.

Pod koniec lat 80. XX wieku Tomasz Wiśniewski i Andrzej Grajter przeprowadzili dokumentację cmentarza. Na działce w kształcie zbliżonym do wydłużonego prostokąta o powierzchni 2,5 hektara udało się wówczas zidentyfikować ponad 3000 nagrobków. Zostały one wykonane ze zlepieńca, granitu, piaskowca oraz betonu. Najstarszy z nich upamiętniał Chaima, syna Beniamina, zmarłego w 1758 roku. Do dzisiaj liczba nagrobków znacznie zmalała na skutek zniszczeń lub grabieży. Cmentarz w Krynkach jest mimo to nekropolią z największą liczbą zachowanych macew na terenie Podlasia. Został wpisany do rejestru zabytków pod nr A-115 z dn. 30.12.1987.

W 2008 roku z inicjatywy Stowarzyszenia na Rzecz Ziemi Podlaskiej „Drumla” w ramach realizacji projektu „Śladami opowieści z przeszłości Podlasia” przy cmentarzu ustawiono tablicę informacyjną przedstawiającą historię nekropolii.

Cmentarz w Krynkach znajduje się pod opieką Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. W XXI wieku jest cyklicznie sprzątany dzięki inicjatywie miejscowych społecznych aktywistów angażujących do prac porządkowych młodzież szkolną oraz wolontariuszy. Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich sporządziła spis nagrobków z tego cmentarza. Jest on dostępny na stronie Fundacji https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_86 [dostęp: 27.11.2020].

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN