Historia

Budynek walcowni wraz kotłownią i wytwornią opakowań drewnianych został wybudowany w latach 1903-1904 dla huty Bernhardi, funkcjonującej w latach 1897-1931. Kompleks przetwórstwa cynkowego powstał w ramach modernizacji zakładu i budowy huty Bernahrdi II, co spowodowane było zwiększonym zapotrzebowaniem rynku na produkty przetworzone. Ówczesnym właścicielem zakładu był koncern Georg von Giesche’s Erben będący potentatem i liderem branży cynkowej. Budynek został usytuowany w dogodnym położeniu, w niedalekiej odległości od linii kolejowej Szopienice-Siemianowice. Głównym budynkiem walcowni była hala produkcyjna, pierwotnie o wymiarach 91 metrów długości na 20 metrów szerokości, o wysokości ponad 5 metrów. W latach 1915-1917 w wyniku zapotrzebowania na inne wyroby, m.in. taśmy, obiekt został zmodernizowany i znacznie rozbudowany w kierunku zachodnim. Autorem projektu rozbudowy był prawdopodobnie W. Winckler. W hali początkowo mieściły się dwa piece o pojemności 50 ton cynku oraz inne maszyny, w tym m.in. walcarki napędzane maszynami parowymi, karuzela odlewnicza. W późniejszym okresie wyposażenie wzbogacono o kolejne walcarki, piece do podgrzewania zwojów taśm i piece do podgrzewania prętów oraz dwie prasy. Wszystkie te elementy wyposażenia składały się na ciąg technologiczny produkujący m.in. blachy cynkowe, szyny cynkowe, drut i kubki bateryjne.

Po 1945 roku, w wyniku nacjonalizacji, budynek przeszedł na własność państwa polskiego, a walcownię włączono w skład kompleksu Zakładów Cynkowych Szopienice, w późniejszym czasie przekształconych w Zakłady Hutnicze Szopienice, a następnie w Hutę Metali Nieżelaznych Szopienice. W latach 70. XX wieku obiekt w części zachodniej nadbudowano o jedną kondygnację. Produkcja została ostatecznie zakończona w latach 2001-2002. W kolejnych latach, na skutek braku użytkowania oraz szabrownictwa, kompleks walcowni ulegał stopniowej degradacji. Najcenniejszym obiektem na terenie kompleksu był właśnie budynek hali walcowni z zachowanym wyposażeniem. Początkowo opiekę w nad nim objęło Stowarzyszenie na rzecz powstania Muzeum Hutnictwa Cynku. W 2013 roku budynek został zakupiony przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska, która poddała go kompleksowym pracom remontowo-konserwatorskim i adaptacyjnym, a w 2016 roku uruchomiła w budynku Muzeum Hutnictwa Cynku WALCOWNIA. W 2018 roku zabytek został laureatem nagrody głównej w ogólnopolskim konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków Zabytek Zadbany w kategorii „architektura przemysłowa i budownictwo inżynieryjne”.

Opis

Budynek jest usytuowany we wschodniej części Katowic, w dzielnicy Szopienice, na terenie dawnej huty Bernhardi, wzdłuż linii kolejowej. Obecnie obiekt sąsiaduje z luźną zabudową przemysłową. Fasadą zwrócony jest na północny-zachód. W architekturze budynku przeważają formy nawiązujące do neogotyku i Rundbogenstil. Budynek jest murowany z cegły, nieotynkowany, założony na rzucie wydłużonego prostokąta. Bryła jest zwarta, złożona z dwóch segmentów przylegających do siebie od strony szczytów. W części środkowej, od strony południowo-wschodniej, usytuowane są wyższe dobudówki. Główne segmenty nakrywają dachy dwuspadowe, dobudówki z kolei – dach czterospadowy i pulpitowy. W osiach kalenic obu dachów mieszczą się wydłużone wietrzniki. Elewacje północna i południowa są wydłużone, wieloosiowe jednokondygnacyjne, artykułowane rytmicznie rozmieszczonymi lizenami i cokołem. W wyznaczonych przez nie płycinach mieszczą się symetrycznie rozmieszone otwory okienne oraz otwory bramne. Otwory okienne w części wschodniej są półkoliście zamknięte, osadzone na ceglanych podokiennikach, podkreślone odcinkowymi wąskimi gzymsowymi nadprożami. Od góry otwory podkreślają gzymsy ceglane wsparte na konsolach. W części zachodniej otwory okienne są prosto zamknięte. Szczytowa elewacja wschodnia jest niesymetryczna, siedmioosiowa, rozczłonkowana lizenami przechodzącymi w sterczyny. W polach wyznaczonych przez lizeny mieszczą się półkoliście zamknięte otwory okienne i bramne, w zwieńczeniu szczytu znajduje się okulus. Elewację zamyka gzyms powtarzający linie szczytu, wsparty na ceglanych wspornikach. Na osi szczytu wymurowano ozdobne schodkowe zwieńczenie. Elewacja zachodnia, odmiennie kształtowana, jest asymetryczna, dziewiętnastoosiowa, podporządkowana podziałowi ramowo-lizenowemu na pola, w które wpisano wąskie, półkoliście zamknięte otwory okienne oraz szeroki otwór bramny. Elewację w części środkowej i na krawędziach ujmują masywne lizeny, które są wyniesione powyżej poziomu dachu przechodzą w sterczyny. Pomiędzy sterczynami części środkowej mieści się zwieńczenie w formie attyki podkreślonej szerokimi gzymsami ceglanymi. 

Wnętrze głównej hali jest dwuprzestrzenne, przy czym w południowo -wschodniej części hali znajduje się wydzielona maszynownia. W hali głównej i maszynowni zachowane są częściowo posadzki wykonane z płyt odlewanych ze staliwa oraz płytek ceramicznych. Zachowana jest wewnętrzna, dwubiegowa, murowana klatka schodowa z metalową balustradą zakończoną drewnianym pochwytem, prowadząca do dawnych pomieszczeń administracyjnych, obecnie mieszczących sale wystawowe. W budynku zachowało się zabytkowe wyposażenie produkcyjne, na które składają się m.in. maszyny parowe z 1903 roku, koła zamachowe maszyn parowych, walcarki, stół odlewniczy obrotowy, nożyca gilotynowa do cięcia blach czy pompa parowa.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 03.2025 r.