Poznaj lokalne zabytki

Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Wyszukaj w
Lokalizacja
Rodzaj obiektu
Kategoria dokumentu
Stanowisko archeologiczne
Wyszukaj
Kultura archeologiczna
Chronologia
Stanowisko archeologiczne
Czas powstania obiektu
Od
Do
Styl architektoniczny
Kategoria obiektu
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Gorzelnia - Zabytek.pl

galeria zdjęć obiektu gorzelnia
Zobacz zdjęcie panoramiczne
Zobacz lokalizację
Dodaj do ulubionych
Dodaj do ulubionych
Drukuj
Drukuj
Udostępnij

Gorzelnia

architektura przemysłowa 1906 - 1909 Kochcice
Pokaż drogę dojazdu

Adres
Kochcice, Ogrodowa 5

Lokalizacja
woj. śląskie, pow. lubliniecki, gm. Kochanowice

To przykład nowoczesnej gorzelni parowej z początku XX wieku, wchodzącej w skład folwarku należącego do Ludwika von Ballestrema, zaadaptowanej współcześnie na lokalne centrum kultury i muzeum techniki.

Historia

Budynek gorzelni jest elementem zespołu dawnego folwarku, mieszczącego się w sąsiedztwie założenia pałacowo-parkowego w Kochcicach, powstałego na początku XX wieku w miejscu średniowiecznych dóbr Kochcickich oraz nowożytnego folwarku von Ballestremów. Ówczesny właściciel, Ludwik Karol von Ballestrem, w latach 1903-1909 przeprowadził gruntowną modernizację nowożytnego zespołu pałacowo-folwarcznego, polegającą na utworzeniu nowego folwarku w miejscu starego podwórza gospodarczego oraz powiększeniu założenia parkowego, w którego centrum wzniósł okazałą, neobarokową rezydencję. Zgodnie z ówczesnymi trendami, nowopowstały folwark był nowoczesnym założeniem z funkcjonalnym, symetrycznym układem przestrzennym zabudowy, zakomponowanym wokół prostokątnego podwórza. W sposób dość typowy dla folwarków lokalizowanych w bezpośrednim sąsiedztwie siedziby właściciela, został z jednej strony odseparowany przestrzennie i funkcjonalnie od usytuowanego po stronie wschodniej zespołu rezydencjonalnego, zaś z drugiej powiązany z nim kompozycyjnie poprzez usytuowanie na osi poprzecznej do głównej osi założenia pałacowego. Oś boczna od zachodu zamknięta została wspomnianym podwórzem, wokół, jak i w obrębie którego rozlokowano zabudowania gospodarcze – spichlerz i wozownię, inwentarskie – cielętnik, oborę i stajnie, przemysłowe – gorzelnię oraz mieszkalne – rządcówkę i główny zespół czworaków. Okazała forma wybudowanej wówczas gorzelni oraz jej centralna lokalizacja w zespole, miały podkreślać rangę obiektu jako nowoczesnego zakładu przemysłowego, specjalizującego się w wyrobie spirytusu przez fermentację surowców skrobiowych, powiązanego z majątkiem w Kochcicach. W okresie budowy obiektu gorzelnictwo miało już ugruntowaną pozycję jednej z najważniejszych gałęzi przemysłu rolno-spożywczego, dzięki sukcesywnemu udoskonalaniu i mechanizacji procesu produkcyjnego w XIX wieku, polegających na rozpoznaniu procesu fermentacyjnego oraz zastosowaniu aparatury destylacyjnej i urządzeń do parowania surowców skrobiowych. 

Budynek kochcickiej gorzelni został dostosowany formą i rozbudowaną strukturą wewnętrzną do kilkuetapowego procesu produkcyjnego, polegającego na: parowaniu surowca w parnikach (aparatach Henzego) w temperaturze ok. 140°C, uzyskiwaniu zacieru słodkiego przez zacieranie (scukrzanie) masy skrobiowej zmieszanej ze słodem jęczmiennym w kadziach zaciernych, fermentowaniu zacieru pod wpływem drożdży do uzyskania 8-10% alkoholu oraz oddestylowaniu spirytusu w aparacie odpędowym.   

W 1945 roku gorzelnia, podobnie jak cały zespół rezydencjonalno-folwarczny, została upaństwowiona. Na terenie folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Po jego upadku i przejęciu przez Agencję Rolną Skarbu Państwa w 1994 roku, folwark był dzierżawiony przez osobę prywatną. Od kilku lat jest własnością Gminy Kochanowice. W latach 2020-2024 budynek gorzelni zaadaptowano na lokalne centrum kultury z częścią ekspozycyjną - muzeum techniki „Żółty folwark – Gorzelnia”.

Galeria zdjęć 1/
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, widok od strony południowej, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, widok od strony południowo-zachodniej, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, widok od strony północno-zachodniej, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze dawnej sali aparatowej, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze dawnej sali aparatowej, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze dawnej sali aparatowej, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze nowej recepcji w miejscu dawnej kotłowni, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze nowej recepcji w miejscu dawnej kotłowni, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze nowej recepcji w miejscu dawnej kotłowni, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze nowej klatki schodowej w wieży, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, historyczna stolarka okienna w wieży, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze nowej sali kinowej w miejscu dawnych pomieszczeń produkcyjnych, stan obiektu w 2024 r.
Kochcice, ul. Ogrodowa 5, dawna gorzelnia, wnętrze nowej części ekspozycyjnej na poddaszu, stan obiektu w 2024 r.

Opis

Budynek gorzelni zlokalizowany jest w środkowej części zespołu dawnego folwarku przy ul. Ogrodowej w Kochcicach, położonego na zachód od założenia parkowo-pałacowego. Jest to obiekt murowany z cegły, zasadniczo trójkondygnacyjny, częściowo podpiwniczony, z charakterystyczną, sześciokondygnacyjną wieżą zegarową od strony północno-zachodniej. Poszczególne elewacje opracowano standardowo, licując cegłą klinkierową oraz urozmaicając artykulacją w formie prostokątnych, zamkniętych łukiem pełnym otworów okiennych i drzwiowych, a także uproszczonego, ceglanego detalu architektonicznego. Historyczne, główne wejście do budynku, poprzedzone dwutraktowymi schodami, mieści się w elewacji północnej, na osi historycznego dojazdu do folwarku od strony ul. Zamkowej. Obecnie, po adaptacji budynku, wejście główne do recepcji mieści się w południowej partii elewacji wschodniej.

Najważniejsze pomieszczenia produkcyjne gorzelni mieściły się na niskim i wysokim parterze. W południowym trakcie, w przyziemiu znajdowała się kotłownia, przekształcona obecnie na recepcję, kawiarnię oraz sanitariaty. Zasadniczy proces produkcyjny miał swój początek w części wieżowej, gdzie zlokalizowany był m.in. aparat Henzego (parnik), nitowane kadzie do gotowania wody i przypuszczalnie gniotownik. Wnętrze wieży jest obecnie zaadaptowane na ciąg komunikacyjny, złożony z windy i schodów, prowadzący do punktu widokowego w szczycie wieży. W dużym pomieszczeniu pomiędzy wieżą i klatką schodową, znajdowała się tzw. sala aparatowa (obecnie pomieszczenie ekspozycyjne), w której powstawał zacier słodki i oddestylowywano spirytus. W rogu sali, przy wejściu z pomieszczenia z parownikiem, ustawiona była m.in. kadź zacierna do zacieru i zadawania drożdży, skąd ostudzony zacier trafiał do metalowych kadzi fermentacyjnych, ulokowanych w izbie fermentacyjnej od strony wschodniej (obecnie sala kinowa). W sali aparatowej wciąż mieści się oryginalny aparat odpędowy do ciągłej destylacji w formie kolumny destylacyjnej oraz pierwotna, czynna maszyna parowa do napędu wszystkich aparatów i maszyn w gorzelni, a dawniej przypuszczalnie znajdowały się również filtry i oziębialnik. W niewielkim pomieszczeniu przylegającym od zachodu, mieściła się prawdopodobnie stacja propagacji drożdży. W najważniejszych pomieszczeniach produkcyjnych, m.in. w sali aparatowej, zastosowano charakterystyczne dla początku XX wieku ceramiczne okładziny ścienne i posadzki podłogowe, obecnie odtworzone na podstawie pierwowzorów. Wykorzystano ponadto typową stolarkę drzwiową w konstrukcjach ramowo-płycinowej i deskowo-listowej, a także ślusarkę oraz skrzynkową stolarkę okienną, wymienione w trakcie ostatniego remontu. W piwnicy (suterenie) pierwotnie mieściła się przypuszczalnie m.in. słodownia, a być może również magazyn na ziemniaki oraz płuczka, natomiast obecnie znajduje się zaplecze ośrodka kultury i muzeum. Na pierwszym piętrze znajdowało się m.in. mieszkanie gorzelnego, współcześnie przebudowane na pomieszczenia ekspozycyjne, warsztatowe i biurowe. Poszczególne kondygnacje skomunikowane były pierwotnie za pomocą betonowych, obecnie odtworzonych schodów, znajdujących się na osi traktu północnego, w sąsiedztwie wejścia głównego. 

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 10.2025 r. 

Rodzaj: architektura przemysłowa

Styl architektoniczny: nieznana

Materiał budowy:  ceglane

Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_24_BK.363201, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_24_BK.288457

Licencja (opis)

Creative commons

Uznanie autorstwa

Użycie niekomercyjne

Bez utworów zależnych

Widzisz błędy lub nieprawidłowości? Zgłoś naruszenie zasad.

Zobacz dokumentację zabytku

1 dokument

Zobacz powiązane zabytki

10 obiektów

10 Pokaż wszystkie

Zobacz także w najbliższej okolicy

10 obiektów

10 Pokaż wszystkie