Historia obiektu

Historia kościoła w dawnym Zizow jest mało znana. Według prowincjonalnego konserwatora zabytków L. Böttgera, od 1321 r. patronat nad kościołem piastowało miasto Darłowo. Wcześniej opieka nad kościołem należała do bliżej nieznanych lokalnych feudałów Petera i Jasco von Neuenburga oraz do kościoła parafialnego w Darłowie. Ok. 1370 r. proboszczem kościoła w Cisowie miał być Jakobus Keykow. Wieś sprzedana została miastu dopiero w 1378 r. przez Weno i Borante von Rügenwolde oraz Heinricha Döring z małżonką.

Świątynia w Cisowie wzniesiona zapewne została w XIV w., kiedy patronat nad kościołem pełniło Darłowo. W tym czasie rezydencja książęca oraz dosyć prężne gospodarczo miasto. L. Böttger oraz M. Vollack podają w swoich publikacjach, że położona blisko linii brzegowej wieża kościoła w Cisowie była znakiem rozpoznawczym dla marynarzy. Na podstawie zachowanego ustroju konstrukcyjnego można stwierdzić, że historia budowy kościoła jest dosyć skomplikowana i wymagałaby specjalistycznych badań architektonicznych i dendrochronologicznych. Najpierw ukończono budowę korpusu nawowego wraz z zakrystią. Budowę wieży rozpoczęto w późniejszym czasie i ukończono dopiero w okresie nowożytnym. W górnej części wieży zachowały się fragmenty okrągłych blend, które nie zostały ukończone, ponieważ zmieniła się koncepcja lub były wynikiem późniejszej przebudowy. Obecne otwory dzwonne są wynikiem osiemnastowiecznej przebudowy. Według pomorskiego, dziewiętnastowiecznego konserwatora zabytków L. Böttgera, masywna, pozbawiona otworów okiennych wieża służyć miała celom militarnym. Jednak teza ta wzbudza pewne wątpliwości, ponieważ nie wiadomo czego miałaby bronić. Pierwotnie wnętrza nawy oraz kruchty wieżowej miały być sklepione. Jednak wydaje się, że sklepień nie zrealizowano. Wymurowano jedynie opory sklepienne. Sklepieniem krzyżowo-żebrowym nakryto wnętrze zakrystii. Z czasów budowy nawy zachowała się oryginalna więźba storczykowa.

Kościół przebudowano wielokrotnie w późniejszych wiekach. W latach 1611-1645 pastorem kościoła był niejaki Christian Schrulius (Schrule).  Ok. 1622 r. dokonano modernizacji kościoła. Elewacje otynkowano. Prawdopodobnie przemurowano ostrołukowe okna na prostokątne lub zamknięte łukiem pełnym, co było powszechną praktyką w okresie nowożytnym. Według opisu L. Böttgera przed przebudową w latach 60. XIX w., ostrołuki okienne były zamurowane. Zapewne w tym czasie (choć nie można wykluczyć, że jeszcze w XVI w.) przebudowano częściowo średniowieczną zakrystię. Rozebrano jej dach (w murach korpusu nawowego widać negatyw) oraz założono nowy niższy, utrzymany jeszcze w formach renesansowych, z charakterystycznymi sterczynami. Niestarannie wykonany wątek szczytu oraz negatywu w korpusie świadczy, że elewacje przeznaczone były pod tynk, który usunięto ok. 1862 r. Ponadto w murze północnym zakrystii wstawiono lub przemurowano okno. Według L. Böttgera okno zamknięte było łukiem pełnym. Zapewne w tym czasie wymurowano kryptę, gdzie mógł spocząć zasłużony dla kościoła pastor Schrule. Wewnątrz wstawiono drewnianą emporę zachodnią. W czasach L. Böttgera, data 1622 r. miała być umieszczona na jednym z elementów przedpiersia. Z tego czasu zachowały się belki z fazowanymi narożnikami (bez wałka), manierystyczne bogato zdobione przedpiersie (pilastry, płyciny ujęte obramieniem z naczółkami trójkątnymi) oraz listwa z łacińskim napisem wymieniającym imię i nazwisko pastora Christiana Schrule. Elementy te zostały częściowo przemieszczone podczas późniejszych modernizacji.  

Na podstawie zachowanych elementów wyposażenia (ołtarz oraz ambona) można przyjąć, że modernizacji świątyni dokonano po raz kolejny w latach 60. lub 70. XVII w., w czasach pastora Christiana Schlutiusa. Dobudowano aneks południowy. W korpusie nawowym powiększono drewnianą emporę zachodnią. Zachowano starą emporę, której pierwotny zasięg nadal wyznacza listwa z nazwiskiem pastora Schrule. Manierystyczne przedpiersie założono ponownie nad nową częścią. Poza tym wzniesiono dodatkowo emporę po stronie południowej nawy. Z tego czasu zachowały się charakterystyczne belki ze sfazowanymi narożnikami i wałkami. W czasach pastora Schlutiusa ufundowano nastawę ołtarzową oraz kazalnicę (1665), a także wstawiono ławki kościelne. Jeszcze w latach 80. XIX w. w kościele wisiał obraz przedstawiający zasłużonego pastora Christiana Schlutiusa (1676). W 1. połowie XVIII w. w krypcie spoczął syn pastora Christiana, Johanes Schlutius. W posadce zakrystii położono płytę nagrobną z datą 1738 r.

W połowie XVIII w. gruntownie przemurowano lub odbudowano (np. po zniszczeniach spowodowanych uderzeniami pioruna) górną kondygnację wieży, którą zwieńczono dachem czterospadowym z charakterystyczną iglicą (widać to wyraźnie po odmiennym wątku ceglanym muru). Na jednej z belek konstrukcji dzwonnicy widnieje napis: ANNO 1755 DEN 11 JUNI. L. Böttger podaje, że w 1802 r. oraz 1837 r. w wieżę uderzył piorun. Na podstawie obecnego stanu zachowania nie wydaje się, żeby spowodował jakieś zniszczenia. Zapewne założono również drewnianą konstrukcje stropów w wieży. Wykorzystano przy tym częściowo starsze średniowieczne słupy i belki. Na jednym ze słupów widać otwory po starszych złączach ciesielskich. Wydaje się, że w połowie XVIII w. założono schody w kruchcie wieżowej (które prowadziły na wyższe poziomy). Z tego czasu pochodzą górne części schodów. Prawdopodobnie przebito również otwór okienny w kruchcie wieżowej (zamurowany podczas aranżacji neogotyckiej), nad wejściem do kościoła - w celu doświetlenia schodów. Niewykluczone, że dosyć archaiczne, jak na XIX-wieczną przebudowę, deskowe przepierzenie w aneksie południowym pochodzi z połowy XVIII w. - co mogą potwierdzać zachowane zawiasy tarczowe.

Kolejnej przebudowy dokonano ok. 1862 r. Przemurowano okna, przywracając im ostrołukowe nadproża. Jednak według L. Böttgera podczas renowacji zniszczono oryginalne oboknia. Zbito tynk i odsłonięto ceglane lico przy elewacjach korpusu nawowego; jedynie wieżę pozostawiono otynkowaną. Mury obwodowe południowego aneksu emporowego rozebrano i wybudowano na nowo w formach neogotyckich - w miejscu starszej budowli. Na podstawie stanu zachowania wydaje się, że zachowano lub zmontowano ponownie starą emporę. W tym czasie przemurowano północny mur lub tylko lico muru w zakrystii, a także naprawiono przypory, co było powszechną praktyką w tym czasie. W 1862 r. przeprowadzono również prace wewnątrz kościoła. Przebudowano po raz kolejny emporę zachodnią, zachowując stare elementy. Rozebrano barokową emporę, w południowej części nawy - widać ucięte belki w zachowanych częściach empor. Zachowano nieruszoną emporę zachodnią z manierystycznym przedpiersiem. Miejsce po usuniętej emporze południowej zamknięto neogotyckim przedpiersiem, zaakcentowanym ostrołukowymi niszami. W tym czasie przemieszczono część listwy z łacińską sentencją. Wstawiono ponownie lub pozostawiono emporę w wybudowanym na nowo aneksie południowym, Część belek ma wyraźnie barokowe profile (poza tym belki są ucięte). Wstawiono nowe neogotyckie przedpiersie, zaakcentowane ostrołukowymi niszami. Założono schody prowadzące na emporę, a także ufundowano organy. W stropie nawy kościelnej wybito okrągłe otwory wentylacyjne i zamknięto je ozdobnymi ażurowymi, bogato opracowanymi pod względem dekoracyjnym kratami z blachy. W kruchcie wieżowej założono schody oraz balustradę. Zachowano XVIII-wieczne schody prowadzące na wyższe kondygnacje wieży. Wstawiono neogotycką stolarkę drzwiową.

Według inwentarza zabytków z 1892 r. w wieży wisiały trzy dzwony. Dwa średniowieczne i jeden współczesny (XIX-wieczny). Prawdopodobnie zostały one przetopione podczas pierwszej wojny światowej i zastąpione dzwonami żelaznymi, które istnieją do dzisiaj. W tym czasie ołtarz posiadał jeszcze - prawdopodobnie - oryginalną polichromię. Utrzymany był w białym kolorze, przy pozłacanych niektórych elementach. L. Böttger wymienia późnośredniowieczną rzeźbę z dębiny przedstawiającą Marię z Dzieciątkiem oraz św. Annę. Na rzeźbie miały być zachowane pozostałości średniowiecznych polichromii. Ponadto w nawie kościoła miały leżeć dobrze zachowane i bogato opracowane snycersko osiemnastowieczne stele nagrobne z dębiny. Na strychu miały znajdować się drewniane elementy rzeźbiarskie: hermy, figury anielskie itp. (zapewne pozostałości starych epitafiów). Poza tym przechowane były pozostałości barokowej balustrady schodów do ambony.

Kolejnej modernizacji kościoła dokonano pod koniec XIX lub na początku XX w. W tym czasie przemurowano okna w zakrystii. Według relacji L. Böttgera (ok. 1892 r.) w elewacji północnej znajdowało się okno zamknięte jeszcze łukiem pełnym (pochodzącym prawdopodobnie z przebudowy z 1622 r.). W tym czasie wstawiono bogato zdobiony piec żelazny. Niewykluczone, że wymieniono drzwi w wieży oraz zmodernizowano starsze drzwi w aneksie emporowym - w tym ostatnich zachowano, zawiasy tarczowe, prawdopodobnie jeszcze XVIII-wieczne.

Na podstawie analizy stanu zachowania należy stwierdzić, że po 1945 r. nie prowadzono większych prac modernizacyjnych przy budynku. Zniknęła część dawnego wyposażenia kościoła, które opisane zostało przez L. Böttgera w 1892 r. Wydaje się, że w okresie powojennym mieniono wystrój zabytkowego ołtarza i ambony, zdzierając pierwotną farbę i bejcując drewniane elementy. Wstawiono witraże w okna.

Opis obiektu

Kościół założono na planie prostokąta, z trójbocznym niewyodrębnionym prezbiterium od wschodu oraz prostokątną wieżą od zachodu. Do prezbiterium od północy przylega nieduża zakrystia. Po stronie południowej korpusu nawowego usytuowany jest aneks emporowy. Kościół wraz aneksami nakryty jest wysokimi dachami dwuspadowymi – wysokim nad korpusem nawowym oraz niższymi (XIX-wiecznymi) nad aneksem południowym oraz zakrystią. Wieżę wieńczy barokowy dach czterospadowy z wysoką i smukłą iglicą.

Mury kościoła wzniesione są z cegły ceramicznej, na wysokim masywnym cokole z dużych nieobrobionych kamieni polnych. Nad korpusem nawowym zachowała się storczykowa więźba dachowa, natomiast w wieży ryglowa konstrukcja oraz stropy z XVII lub XVII w. Korpus nawowy wraz z aneksami pokryto dachówką karpiówką, wieżę gontem.

Opięte przyporami mury świątyni przeprute są ostrołukowymi neogotyckimi oknami: większymi - w korpusie nawowym, małymi - w zakrystii. Aneks południowy doświetlają wysokie, dwupoziomowe otwory okienne, składające się ostrołuków w górnej części oraz par prostokątów w dolnej. Pozbawiona otworów okiennych wieża przepruta jest w górnej części niewielkimi łukami schodkowymi. Do wieży oraz zakrystii prowadzą ostrołukowe portale z uskokowo opracowanymi glifami, natomiast do aneksu południowego bez glifów.  Elewacje korpusu nawowego oraz zakrystii wieńczy szeroki gładki fryz.

Wnętrze nawy kościelnej nakryte jest drewnianym, nowożytnym stropem belkowym. W murach, przy oknach oraz nad emporą zachodnią, zachowały się murowane, średniowieczne opory sklepienne (jak się wydaje niezrealizowanych sklepień). Niezwykle interesujący jest gotycki, ostrołukowy otwór drzwiowy do zakrystii, o uskokowo opracowanych glifach (prawdopodobnie z cegły glazurowanej, wtórnie otynkowanej). Po zachodniej stronie nawy usytuowana jest drewniana empora. Przedpiersie empory składa się z dwóch części: manierystycznej (od południa) i neogotyckiej (od północy). Pierwszą część dzieli szereg żłobkowanych pilastrów, pomiędzy którymi znajdują się pełnołukowe nisze, ujęte obramieniami zwieńczonymi trójkątnymi naczółkami. Obramienia pokrywa bogata dekoracja ornamentalna o charakterze roślinnym i okuciowym. Przedpiersie neogotyckie zdobią ostrołukowe arkadki. Pod stropem empory zawieszona jest (w dwóch miejscach) listwa ozdobna, o wklęsło-wypukłym wykroju, z napisem łacińskim. Belki stropowe empory można podzielić na dwa typy pod względem opracowania: ze sfazownymi narożnikami oraz ze sfazowanymi narożnikami zaakcentowanymi wałkami. Zróżnicowane pod względem opracowania górnych części są również słupy. Na emporze zachodniej zachowała się drewniana szafa organowa z 1862 r. Posadzka oryginalna, ceramiczna. Otwory drzwiowe zamknięte są zabytkowymi stolarkami drzwiowymi.

W korpusie nawowym zachowało się wyposażenie kościoła o wysokiej klasie artystycznej, w postaci XVII-wiecznego ołtarza, ambony z 1665 r. oraz również XVII-wiecznych ławek. Niezwykle interesujący jest bogato zdobiony piec żeliwny, prawdopodobnie z końca XIX w.

Aneks południowy nakryto stropem drewnianym. W jego wnętrzu umieszczono drewnianą emporę, z neogotyckim przedpiersiem zaakcentowanym niszami ostrołukowymi. Empora oparta jest na charakterystycznym, jeszcze barokowym podciągu o sfazowanych narożnikami z wałkami. W aneksie południowym zachowało się deskowe przepierzenie z drzwiami wyposażonymi w zawiasy tarczowe (XVIII w.?).

Zakrystia nakryta jest gotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym, opartym na konsolach. Wnętrze doświetlają nieduże neogotyckie okna ostrołukowe. W wyłożonej prostokątnymi płytkami ceramicznymi posadce, umieszczono kamienna płytę nagrobną Johannesa Schlutiusa oraz Barbary Scheinmannin z datą 1738 r. Pod zakrystią znajduje się krypta.

W kruchcie podwieżowej, mur południowy oraz północny przepruto na dolnym poziomie wnękami, zamkniętymi łukami odcinkowymi (XVII w.?). Odcięte stropem płytkie wnęki widoczne są również na wyższej kondygnacji kruchty wieżowej w murze wschodnim. W murze zachodnim kruchty usytuowana jest wnęka z portalem wejściowym w przyziemiu oraz zamurowanym oknem odcinkowym na piętrze. Nad wejściem do nawy kościoła zawieszona jest drewniana, neogotycka galeria ze schodami prowadzącymi z poziomu przyziemia. Nad galerią usytuowane są drewniane schody na wyższe kondygnacje wieży.

Obiekt dostępny podczas nabożeństw albo za zezwoleniem księdza proboszcza.

Autor noty: Radosław Walkiewicz, 30-10-2023