Starannie ociosane kwadry o jednolitym formacie, ich regularny układ w poziomych warstwach przy jednoczesnym zdecydowanie ostrołukowym zakończeniu okien szczytowej ściany chóru wskazują na powstanie budowli w 2. połowie XIII w. Prawdopodobną inspiracją budowniczego były  formalne rozwiązania drugiego (gotyckiego) okresu budowlanego kościoła cysterskiego w Kołbaczu.

Wieżę późnogotycką nadbudowano ok. 1500 r. W XVII w. świątynia została wyposażona w emporę i ambonę. W 1700 r. ufundowano w niej ołtarz i stalle.

W 1947 roku kościół ponownie staje się świątynią rzymskokatolicką otrzymując obecne wezwanie.

Kościół stoi u zbiegu traktów, na lekkim wyniesieniu, w cieniu starodrzewia, otoczony jest kamiennym murem. Jegorchitektura nawiązuje do tradycji typowych budowli salowych, na rzucie prostokąta; świątynia posiada wyodrębniony, prostokątny, prosto (gładko) zamknięty chór i  wieżę zachodnią tej samej szerokości co nawa.

Kościół posadowiono na kamiennych fundamentach, wzniesiono z ciosów granitowych. Zgodnie z kanonem średniowiecznych budowli sakralnych jest orientowany na osi wschód-zachód, gdzie prezbiterium zwrócone jest w kierunku wschodnim. 

Granitowe kwadry, w postaci starannie ociosanej kostki w jednolitym formacie, występujące w budowlach pomorskich, są przybliżeniu kwadratowe (tzw. „lapis quadratus”); wymiary ciosów wahają się między 27 a 30 cm.  Od strony stanowiącej powierzchnię ściany są starannie ociosane. Układ jest regularny w poziomych warstwach. Cechy te są cechami wspólnymi dla techniki kamieniarskiej XIII w. a łączą się z powszechnym używaniem w tamtym okresie bardziej udoskonalonych narzędzi w porównaniu do wcześniejszych epok

Kościół posiada skośny cokół, wklęsło profilowany, obiegający całą budowlę. Ponad nim wznosi się 14 warstw kwadr w nawie, 17 kwadr w chórze oraz 40 w wieży.

Od strony południowej widoczne są ślady zakrystii. Obramowania okien częściowo ceglane (cegły w formacie 10x12x24-25 cm).

W kościele w Nowielinie zachowały się oryginalne XIII-wieczne okna, których kształt, proporcje i forma są typowe dla większości XIII-wiecznych kościołów Pomorza prawoodrzańskiego powstałych w 2 poł. XIII w. Posiadają zakończenie ostrołukowe i wysmukłe proporcje, ościeże głębokie, zwężające się ku środkowi ściany, w której są umieszczone.  Zwężenie jest znaczne: otwór okienny ma pośrodku ściany 1/3 szerokości zewnętrznej.

W ścianie chóru znajduje się portal schodkowany, ostrołukowy. Dodatkowo ościeża są otynkowane i pobielone.

Interesujące rozwiązanie ściany szczytowej reprezentuje elewacja wschodnia - zamiast zwykłej triady okien pojawiają się tu cztery okna ostrołukowe. Dwa środkowe wyższe ujmuje ostrołukowa nisza z umieszczonym powyżej okrągłym okulusem. Obramowania okienne częściowo ceglane.

Wieża zachowała charakter obronny, posiada bogato rozczłonkowaną płycinami fasadę, z otworami biforyjnymi. Zwieńczona jest fryzem arkadowym i blankami, zakończona  wysokim, ceglanym ośmiobocznym ostrosłupem, który nawiązuje do rozwiązań francuskich.

Zachowało się bogate wyposażenie z pocz. XVII w. i z roku 1700: bona, stalle bogato zdobione herbami rodowymi, drewniana empora muzyczna, ołtarz, balustrada, empory z figuralnymi przedstawieniami. Herby rodów rycerskich i właścicieli związanych z Nowielinem zostały uwiecznione na stallach z poł.  XVIII w.

Bibliografia:

Świechowski Zygmunt, „Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku”, Poznań 1950 r.

Jarzewicz Jarosław, „Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego”, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2019 r.

Stolpiak Barbara, Teresa Świercz, „Szlak Cysterski w Polsce. Pętla Zachodniopomorska. Mapa”, 2015 r.

Świercz Teresa, „Trasa Zakonów Pojezierza Myśliborskiego, Zakony i Kościoły Pojezierza”,  2015 r.

Skibiński Szczęsny, „Katedra w Kamieniu Pomorskim”, Poznań 2002 r

oprac. Bernadeta Abramowicz, kwiecień 2025 r.