Pierwszy Żyd osiedlił się w mieście dopiero za panowania króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego. W 1722 r. fabrykant tytoniowy Borchard Löser otrzymał przywilej generalny, na podstawie którego przysługiwało mu prawo osiedlania się we wszystkich miastach Śląska. Jako miejsce pobytu wybrał Ścinawę, gdzie wybudował fabrykę tytoniu. W 1787 r. jego rodzina liczyła 10 osób.

Gmina żydowska powstała w Ścinawie w 1832 roku. Została założona przez trzy rodziny żydowskie mieszkające wówczas w mieście – Cohnstadtów, Gerberów i Altmannów. Początkowo była gminą filialną głogowskiego kahału, a następnie została włączona do 10. wołowskiego Okręgu Synagogalnego. W 1887 r. Gmina Żydowska w Ścinawie uzyskała samodzielność, a swoim zasięgiem objęła teren powiat ścinawskiego z wykluczeniem miasta Rudna. Jej statut został zatwierdzony 25 września 1887 roku. Po rozwiązaniu Gminy Synagogalnej w Wołowie (1906) Wołów został gminą filialną Ścinawy.

Początkowo nabożeństwa odbywały się w domu modlitwy, który istniał w Ścinawie przynajmniej od 1829 roku. W 1861 r. przedstawiciele gminy – M. Hauck, M. Caro, M. Wiener i J. Frankfurter zwrócili się z apelem o wsparcie przy budowie synagogi. Po roku za kwotę 1100 talarów zakupiono budynek zlokalizowany w pobliżu rynku (Neuestraße 6), który przebudowano na synagogę. Uroczysta konsekracja synagogi nastąpiła 18 września 1862 roku.

W 1875 r. na czele Gminy Synagogalnej w Ścinawie stał Martin Hauck, a jej reprezentantami byli Wiener i Bucky. W 1881 r. zarząd tworzyli kupcy Hauck i C. Methis. W 1898 r. zarząd nad gminą żydowską nadal sprawował Hauck, a w 1904 r.  – H. Bucky, B. Rinkel i S. Barasch.

Gmina Żydowska w Ścinawie nigdy nie była liczna. Do 1812 r. mieszkała tam tylko jedna rodzina żydowska. W 1830 r. w mieście było 16 Żydów, w 1849 r. – 41, w 1871 r. – 129. Od końca XIX w. liczba Żydów w mieście zaczęła się zmniejszać. W 1907 r. mieszkało ich tam 41, w 1913 r. – 33, a w 1937 r. tylko 22.

W latach 1932–1933 Gmina Synagogalna w Ścinawie liczyła 24 członków, w tym 10 płatników składki gminnej. W skład zarządu wchodzili Georg Müller i Karl Blumenthal. Członkami gminy było także czterech Żydów z Rudnej. Nauczanie religii organizowane było dla trojga dzieci.

W 1938 r., w czasie pogromu tzw. nocy kryształowej, zniszczono synagogę i dwa żydowskie sklepy. Na początku lat 40. XX w. Gertrud Goldberg i Nanny Aron pochodzące ze Ścinawy trafiły do obozów przejściowych dla dolnośląskich Żydów w Tormersdorf i Grüssau, a następnie zostały deportowane do getta Theresienstadt. W 1942 r., także do Theresienstadt, a następnie do obozu zagłady w Treblince wysłano Nanny Aron, Emmę Eckstein i Natalie Eckstein. W tym getcie w 1942 r. zginął także pochodzący ze Ścinawy Wilhelm Wiener. Do getta w Rydze trafiła Klara Margarete Silbermann, a do getta w Mińsku – Arthur Rothgießer. Margarete von Heise została deportowana do KL Ravensbrück, a następnie do Bernburga a. d. Saale, gdzie zginęła. Po 1945 r. Ścinawa nie stała się miejscem osadnictwa Żydów polskich. Do czasów współczesnych zachowała się synagoga przy ul. Robotniczej, która po II wojnie światowej została zaadaptowana na budynek mieszkalny.

Opis

W 1842 r. Żydzi ścinawscy zakupili grunt pod założenie cmentarza, położony przy szosie prowadzącej do Krzyżowej, w pobliżu dworca kolejowego. Pierwszy pochówek odbył się na nim w 1845 roku. Wcześniej ścinawscy Żydzi korzystali z cmentarzy w Głogowie, Brzegu Dolnym i Prusicach. Na jego terenie wybudowano dom przedpogrzebowy. Ostatnie pochówki odbyły się w latach 30. XX wieku.

Obecnie cmentarz żydowski w Ścinawie mieści się na obrzeżach miasta, przy ul. Wincentego Witosa, która jest drogą wylotową ze Ścinawy do wsi Krzyżowa i obejmuje działkę nr 112, o powierzchni 0,1674 ha. Cmentarz jest ogrodzony metalową siatką – wejście na jego teren z bramą i furtką (dziś nieistniejącymi) znajduje się od strony ulicy. Od północy granicę wyznacza mur obwodowy budynku sąsiedniego budynku, który mógł pełnić funkcję domu przedpogrzebowego. W 1962 r. nekropolia została oficjalnie zamknięta.

Do czasów współczesnych zachowało się kilkadziesiąt nagrobków, głównie w formie stel z piaskowca. Ustawione są one w siedmiu regularnych rzędach – po mniej więcej dziewięć grobów w każdym z nich. Są to przeważnie pojedyncze stele z piaskowca o półkolistych lub trójkątnych naczółkach; kilka nagrobków ma kształt ostrosłupa. Posiadają inskrypcje w języku hebrajskim lub dwujęzyczne (hebrajsko-niemieckie). Na macewach rzadko występują elementy symboliczne – Gwiazdy Dawida, korony, złamanej świecy i gałęzi palmowych. Najstarszy zachowany nagrobek – Josefa Eliezera – pochodzi z 1861/1862 r. (5622 wg kalendarza hebrajskiego). W 2019 r. Małgorzata Frąckowiak i Krzysztof Bielawski zidentyfikowali 61 nagrobków z inskrypcjami. Na cmentarzu oprócz Żydów ze Ścinawy, spoczywają także członkowie społeczności żydowskiej z Chobieni (Köben an der Oder). Wśród zmarłych znajduje się m.in. Marcus Hauck (1817–1898) – długoletni członek zarządu i przewodniczący gminy żydowskiej, w latach 60. XIX w. zaangażowany w budowę ścinawskiej synagogi, kupiec Hirsch Bucki – właściciel działającej od 1859 r. firmy „Hirsch Bucki Söhne”, Sallo Saliczak – żołnierz armii pruskiej i podoficer 230. pułku piechoty, który poległ w czasie I wojny światowej, a także David Pitschpatsch – kupiec i przewodniczący rady miejskiej w Chobieni.

Cmentarz zachował się w ogólnym stanie dobrym, choć w latach 2018–2019 doszło na jego terenie do kilku pożarów, które spowodowały zniszczenia nagrobków. W 1987 r. został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/2462/750/L. Jego właścicielem jest Gmina Ścinawa. Obecnie nekropolia pozostaje pod opieką Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego Ziemi Ścinawskiej „Mała Ojczyzna”, które zajmuje się m.in. porządkowaniem zieleni i koszeniem trawy.

Oprac. Tamara Włodarczyk