Gmina żydowska we Frankfurcie nad Odrą istniała już w 1294 roku. Tak wczesna obecność Żydów w mieście wynikała z jego pozycji głównej „bramy” do handlu ze wschodem. Tu znajdowała się przeprawa przez Odrę, odbywały się targi. Średniowieczna dzielnica żydowska leżała w północno-zachodniej części miasta. Tam powstała pierwsza synagoga; po wypędzeniu Żydów z Frankfurtu w XVI w. na jej miejscu wybudowano jeden z budynków uniwersytetu – Collegium Philosophicum et Artistorum.

Żydzi powrócili do miasta po 1671 roku. Frankfurt nad Odrą stał się wówczas drugim po Berlinie skupiskiem Żydów w Brandenburgii. Tutejsza uczelnia, Viadrina, stała się zaś pierwszą wszechnicą w Niemczech, na której mogli studiować Żydzi. Uczęszczali głównie na medycynę.

Na przełomie XVIII i XIX w. gmina utrzymywała szkołę Talmudu i Tory. W 1819 r. uruchomiono szkołę wyznaniową, a w 1846 r. przekształcono ją na elementarną. W 1823 r. poświęcono nową synagogę przy Vollenweberstraβe; została ona częściowo spalona w „noc kryształową” (9–10.11.1938). W 1836 r. gmina rozpadła się na społeczność reformowaną i ortodoksyjną. Reformowana zachowała synagogę, a ortodoksi otworzyli salę modlitewną przy Spormachergasse.

Podobnie jak w całych Niemczech pierwszy zorganizowany bojkot Żydów we Frankfurcie nastąpił miejsce 1 kwietnia 1933 roku. Po nim, a także po kolejnych aktach antysemityzmu, wielu miejscowych Żydów zaczęło zamykać swoje przedsiębiorstwa i wyjeżdżać; w mieście pozostała głównie biedota i pensjonariusze domu starców. W 1932 r. w skład majątku gminy wchodziła synagoga, sala modlitewna, cmentarz, mykwa i szpital żydowski przy Rosenstraβe. W maju 1939 r. we Frankfurcie było jeszcze 184 Żydów oraz 122 osoby z częściowym pochodzeniem żydowskim.

W listopadzie 1941 r. ostatni Żydzi z Frankfurtu otrzymali zakaz opuszczania miasta; następnie rozpoczęły się deportacje. Do 1945 r. przetrwało w mieście tylko sześciu Żydów. Odrodzenie gminy nastąpiło z przybyciem do Frankfurtu emigrantów z terenów byłego Związku Radzieckiego. W 1998 r. zawiązali oni nową wspólnotę. Dziś współczesna gmina żydowska liczy ok. 250 członków.

Opis

Cmentarz żydowski w Słubicach, zatem dawny cmentarz gminy żydowskiej we Frankfurcie nad Odrą, znajduje się na południowy wschód od centrum Słubic, przy rozwidleniu dróg do Krosna Odrzańskiego i Rzepina, przy ul. Transportowej. Wzmiankowany w 1399 r., a należący do społeczności znanej już od 1294 r., z pewnością należy do najstarszych w Europie Środkowej. W 2013 r. został wpisany do rejestru zabytków nr L-622/A.

Powierzchnia cmentarza wynosi 1,1 hektara. Zajmuje on pofałdowany teren na wzgórzach określanych przed 1945 r. jako Judenberge – „góry żydowskie”. Pierwotnie składał się z trzech części, będących wynikiem kolejnych etapów rozwoju przestrzennego. Pierwsza z nich była użytkowana do 1867 roku. Jej granice wyznaczał mur z kamieni polnych wysokości ok. 60 cm, umożliwiający – zgodnie z regułami czystości rytualnej – zobaczenie nagrobków z zewnątrz, bez wchodzenia na teren cmentarza. Najstarsze udokumentowane nagrobki pochodziły z drugiej połowy XVII wieku. Były zwrócone na zachód, a inskrypcje często posiadały obramowania barokowymi ornamentami. Było wśród nich 9 grobów należących do rabinów. Większość macew z tej części cmentarza była wykonana z piaskowca.

Od 1868 r. zaczęto używać drugiej części cmentarza. Wybudowano na niej dom przedpogrzebowy oraz dom dla chrześcijańskiego ogrodnika. Dom przedpogrzebowy posiadał kopułę, a zamontowana na dachu pozłacana gwiazda Dawida była widoczna z daleka. Tę część otaczał mur o wysokości 2,5 m, oparty na podmurówce z kamieni polnych. Biegł on wzdłuż obecnej ul. Transportowej, po czym łączył się z niskim murkiem pierwszej części cmentarza. Wysokość muru nie pozwalała już dojrzeć cmentarza z zewnątrz, co można wyjaśnić postępującą w gminie liberalizacją. Długie odcinki podmurówki są widoczne do dziś. Nagrobki wykonane były głównie z marmuru i granitu. Oprócz hebrajskich znaków posiadały symbole o uniwersalnym charakterze.

Na początku XX w. dokupiono ziemię pod trzecią część cmentarza. Latem 1937 r. odsłonięto na niej pomnik ufundowany przez Związek Żydowskich Żołnierzy Frontowych dla 17 żydowskich żołnierzy z Frankfurtu, poległych w I wojnie światowej. Użytkowanie tej części cmentarza rozpoczęto w 1940 r., a oficjalnie zakończono w 1944 roku. Teren był otoczony drucianą siatką, osadzoną na niskim betonowym fundamencie. Chowano tu również żydowskich więźniów z okolicznych obozów pracy. Oficjalnie jako ostatniego Żyda na tej części cmentarza pochowano w grudniu 1944 r. frankfurckiego lekarza internistę, dr. Hermanna Marcusa, który jako jeden z nielicznych otrzymał kamień nagrobny.

W lutym 1944 r. podczas nalotu angielskich sił powietrznych na Frankfurt dwie bomby spadły na cmentarz. Zostały uszkodzone groby, zawaliła się północna ściana domu przedpogrzebowego, z którego wcześniej naziści zdjęli blachę cynową.

W powojennym podziale granicznym cmentarz przypadł Polsce jako część miasta Słubice. W zdziczałej formie istniał do połowy lat 70. XX wieku. W 1972 r. zapadła decyzja o jego likwidacji, zrealizowana jesienią 1975 roku. Na terenie nekropolii wybudowano „Zajazd Staropolski”. W 1988 r. Fundacja Nissenbaumów ogrodziła większą część terenu dawnego cmentarza. W 1999 r. miasto ufundowało tablicę pamiątkową. Znalazł się na niej napis w trzech językach: hebrajskim, polskim i niemieckim: „Uszanuj miejsce wiecznego spoczynku. Cmentarz żydowski założony w XIV w. Mieszkańcy miast Frankfurt (Oder) i Słubice 1999”. W miejscu, gdzie prawdopodobnie znajdowały się groby trzech najbardziej znanych rabinów (Theomima, Mendla z Podhajec i Jechiela Margolisa), wybudowano nowe pomniki. Co roku, w maju, groby te odwiedzają chasydzi ze Stanów Zjednoczonych, Holandii i Izraela. Obecnie trwają prace studyjne dotyczące pełniejszej rewitalizacji cmentarza.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.