Historia

Plac Nowy (dawniej m.in. „Plac Kupa” – kupa to nazwa skarbony gminy żydowskiej, dziś powszechnie „Plac Żydowski”) od chwili uformowania w przestrzeni miejskiej pełnił rolę handlową. Teren, na którym powstał włączono w granice tzw. Oppidum Iudeorum w roku 1608. Jak twierdził Majer Bałaban (1877-1942), okolice te zajęli Żydzi wypędzeni z Czech. Do XIX wieku tzw. Libuszhof, zespół uliczek wąskich uliczek i zaułków, zabudowany był gęsto drewnianymi domami biedoty. Obecny kształt ustalono w projektach regulacyjnych z 1808 i 1844 roku. Wytyczony plac nosił nazwę „Nowy” przed rokiem 1878. Obecna zabudowa pierzei wokół placu ukształtowała się w większości w latach 1870-1923. Domy przy północnej stronie placu, wytyczonej wzdłuż murów obronnych Kazimierza, należały niegdyś do szpitala żydowskiego przy synagodze Kupa. Wytyczony w XIX wieku plac potrafił pomieścić ponad 150 żydowskich stoisk. Handlowano m.in. nabiałem (sery „w liściach kapusty”, masło), owocami i drobiem.

Pod koniec XIX wieku władze miejskie zdecydowały o budowie murowanej hali targowej. Projekt parterowego, 12-bocznego obiektu z wewnętrznym dziedzińcem (w układzie umożliwiającym ulokowanie 36 sklepików) sporządził architekt Jan Rzymkowski (1872-1937), architekt działający w Krakowie, Radca Budownictwa miejskiego. Zaprojektował m.in. podstację elektryczną przy ul. Asnyka i magazyn dekoracji Teatru Słowackiego, ul. Radziwiłłowska 3, obiekty użytkowe, ale o wyrafinowanej formie. Był także autorem sarkofagu Stanisława Wyspiańskiego w Sanktuarium św. Stanisława Biskupa Męczennika na Skałce (Groby Zasłużonych).

Realizacja „Okrąglaka” nastąpiła w 1900 roku. Już w pierwotnym układzie we wschodniej części funkcjonowała rytualna rzeźnia drobiu (spełniająca wymogi koszerności). „Rytualność” oznacza tu podporządkowanie uboju regułom szechity: czynność wykonuje wykwalifikowany szojchet przy użyciu idealnie gładkiego, bardzo ostrego noża, a po uboju przewiduje się oględziny (kontrolę) i dalsze czynności związane z dopuszczeniem mięsa do spożycia zgodnie z prawem religijnym (m.in. usuwanie krwi, tradycyjnie poprzez procesy obejmujące solenie). W praktyce miejskiej wymuszało to rozwiązania „higieniczne i logistyczne”: dostęp do wody, możliwość zmywania, sprawne usuwanie odpadów i oddzielenie stref czynności technologicznych od handlu detalicznego. W 1927 roku miasto wydzierżawiło obiekt gminie żydowskiej na potrzeby rytualnej rzeźni drobiu, a wzrost zapotrzebowania doprowadził do modernizacji: projekt rozbudowy opracował Józef Weinberger (1861-1936), polski architekt żydowskiego pochodzenia, działający w Krakowie. W 1889 roku uzyskał koncesję budowniczego. Miał też uprawnienia biegłego sądowego w zakresie budownictwa. Realizował zamówienia przede wszystkim żydowskich mieszkańców Krakowa. Od 1892 roku należał do Stowarzyszenia Humanitarnego „Solidarność” B’nei B’rith. W 1911 roku był jego prezesem. Otwarcie powiększonej części „Okrąglaka” nastąpiło w styczniu 1928 roku. Przy okazji remontu wykonana została nowa nawierzchnia o niewielkim pochyleniu, ułatwiająca spływ wody i zmywanie nieczystości. Prozaiczny detal świadczy o realiach higieny i organizacji targowiska i był w takich obiektach kluczowy.

Na początku okupacji niemieckiej rzeźnię zlikwidowano. Po 1945 roku tradycja targowa powróciła na Plac Nowy, jednak bez dawnej społeczności żydowskiej dzielnicy. Wiele sklepików pełniło czasowo funkcje magazynowe. W latach 90. XX wieku targowisko uzyskało status targowiska stałego, a w kolejnych dekadach prowadzono remonty i modernizacje w obrębie hali, przy równoczesnym utrzymaniu funkcji handlowo-usługowej. W 2008 roku „Okrąglak” wpisano do rejestru zabytków, a od 1 września 2022 roku Plac Nowy znajduje się w granicach Parku Kulturowego Kazimierz ze Stradomiem.

Opis

„Okrąglak” (nazywany także „Rondlem”) jest typem miejskiej architektury, którą dawniej budowano „pod handel”, bez ozdobników, za to z bezbłędną logiką planu. W obrębie hali ulokowano i następnie rozbudowano rytualną rzeźnię drobiu. Architektoniczny detal obejmuje rytmiczne podziały fasady, małe okienka, wydzielony pierścień zewnętrznych punktów handlowych oraz charakterystyczną, stożkową konstrukcję dachu, pełniącą funkcję hali. Konstrukcja murowana z cegły i kamienia, której wartość wynika ze splotu funkcji targowej, historii społeczności Kazimierza oraz czytelnej warstwy „technicznej”. Obiekt parterowy ma dwuczęściowy układ: wewnętrzną halę/dziedziniec oraz okalający ją pierścień punktów handlowych, wzniesiony na planie dwunastoboku; rozdziela je niezadaszony korytarz komunikacyjny prowadzący na zaplecze sklepików (dziś w większości małe punkty gastronomiczne). Do budynku prowadzą dwa, symetrycznie usytuowane wejścia od zachodu i wschodu. Forma „Okrąglaka” jest podporządkowana funkcji targowej – maksymalizacja obwodu handlowego przy czytelnym centrum i prostej obsłudze ruchu pieszych. 

Obiekt ogólnodostępny w ramach targowiska na Placu Nowym: funkcje handlowe i gastronomiczne (kioski/punkty sprzedaży w pierścieniu obiektu, użytkowanie codzienne placu). Plac jest miejscem działania różnych giełd i targów (m.in. giełda staroci, odzieży), a „Okrąglak” pozostaje centralnym elementem organizującym ruch pieszych i układ handlu.

Oprac. Roman Marcinek, NID,  30.01.2026 r.