Po raz trzeci społeczność żydowska zawiązała się po pokoju wrocławskim z 1742 roku i przejściu Śląska w granice Prus. W 1787 roku w mieście mieszkało 40 Żydów, a w chwili wydania edyktu emancypacyjnego w 1812 roku – już 36 rodzin żydowskich.

W 1827 roku w Ujeździe mieszkało 87 wyznawców judaizmu. W tym samym roku zbudowano synagogę. W 1843 roku Żydzi stanowili 6,7% ogółu mieszkańców. Gmina w Ujeździe padła ofiarą masowej migracji do większych ośrodków na przełomie XIX i XX wieku. W 1907 roku rozwiązano miejscową gminę synagogalną, której majątek przejęła gmina w Strzelcach Opolskich. W 1908 roku sprzedano synagogę, którą nowy właściciel zaadaptował na cele przemysłowe. W 1924 roku w Ujeździe nie było już ani jednego Żyda.

Opis

Dokładny rok powstania cmentarza żydowskiego w Ujeździe nie jest znany, choć raczej nie ma dzisiaj wątpliwości, że założony został wkrótce po ukazaniu się reskryptu królewskiego z maja 1814 roku. Nekropolia zlokalizowana została na prostokątnej działce o powierzchni około 750 metrów kwadratowych, położonej na południe od miasta, za rzeką Kłodnicą i Kanałem Kłodnickim, w głębi terenu pomiędzy drogami do Blachowni i Niezdrowic (dzisiaj ulice Bolesława Chrobrego i Wiejska). Mimo utartego przekonania, cmentarz nie znajduje się w Niezdrowicach, a na terenie Ujazdu, tuż przy granicy z tą wsią.

Najstarszy zidentyfikowany i oznaczony nagrobkiem grób kryje szczątki Judela Fränkela, zmarłego 15 kwietnia 1818 roku. Nie jest to jednak najstarszy zachowany kamień nagrobny, gdyż mogiłę wieńczy stela wtórna, wykonana – przypuszczalnie w latach 80. XIX wieku – w zakładzie kamieniarskim Maxa Picka w Gliwicach. Najwcześniejszym udokumentowanym dzisiaj pochówkiem na tymże cmentarzu był pogrzeb ośmiomiesięcznego Markusa Rotha, zmarłego 9 kwietnia 1818 roku w Bycinie.

W związku z zanikaniem od drugiej połowy XIX wieku wspólnoty żydowskiej zrzeszonej w gminie ujejskiej, cmentarz – na którym przypuszczalnie spoczęło łącznie około 200 osób – użytkowany był do pierwszych lat XX wieku. Nagrobek na najmłodszym zidentyfikowanym grobie upamiętnia Fromettę Friedmann, zmarłą 12 lipca 1886 roku, w wieku 51 lat. Nie była to jednak ostatnia pogrzebana osoba, gdyż nagrobki z późniejszych mogił zostały skradzione po II wojnie światowej.

Cmentarz otoczony był drewnianym ogrodzeniem ze sztachet. Na jego terenie nie istniał nigdy żaden budynek, a cały sprzęt niezbędny do przygotowania zmarłego i pochówku przechowywany w zabudowaniach gminy żydowskiej przy ówczesnej Gleiwitzerstrasse. W 1907 roku, w związku z rozwiązaniem gminy w Ujeździe, cały jej majątek, w tym cmentarz przeszedł na własność gminy w Strzelcach Opolskich, która w ramach swoich możliwości starała się o jego bieżące utrzymanie w dobrym stanie.

Z listopada 1917 roku pochodzą informacje na temat powtarzających się dewastacji cmentarnego ogrodzenia przez młodzież szkolną. Na jedynym znanym sprzed II wojny światowej zdjęciu nekropolii, wykonanym w latach 30. XX wieku, widać, że jego teren – otoczony już gęstym lasem – pozostawał w dobrej kondycji, a wszystkie widoczne stele nagrobne stały w odpowiedniej pozycji i równych rzędach. W czerwcu 1940 roku dwa nagrobki były przewrócone, a trzy uszkodzone. W niektórych miejscach uszkodzony był też płot. Nie wiadomo jednak, czy był to efekt celowej dewastacji czy naturalnego pogorszenia się stanu nekropolii. W takim stanie cmentarz przetrwał do 1945 roku.

4 lipca 1939 roku ujejska nekropolia przeszła na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech, które na tym terenie reprezentowało biuro lokalne w Gliwicach. 10 czerwca 1943 roku został przejęty przez gestapo i oddany w zarząd okręgowemu urzędowi skarbowemu.

Po zakończeniu II wojny światowej pozostawiony bez opieki cmentarz ulegał stopniowej degradacji, ale do dzisiaj przetrwał w stosunkowo dobrym stanie, na co wpływ miało peryferyjne ulokowanie w centrum lasu. Zachowało się około 80% nagrobków w stosunku do stanu przedwojennego. Choć skradziono kilka pomników, to największe zniszczenia spowodowane zostały czynnikami naturalnymi.

W lutym 1990 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod nr 240/90. W ostatnich latach prowadzone były prace porządkowe. Zachowało się ok. 50 grobów w zachodniej części działki; część macew jest przewrócona i rozbita.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.