Odznacza się wysokim poziomem architektury o indywidualnych rozwiązaniach, takich jak przelotowy przejazd w przyziemiu wieży oraz ceramiczna wimpergowa dekoracja szkarp prezbiterium. Do cech charakterystycznych dla architektury regionu należy natomiast halowy układ wnętrza, bogate rozczłonkowanie elewacji wieży za pomocą blend oraz starannie opracowany detal z glazurowanej cegły (obramienia otworów przejazdu, portale, wspomniana dekoracja przypór). We wnętrzu zachowane pozostałości gotyckich malowideł oraz neogotyckie wyposażenie.   

Historia

W średniowieczu Chociwel był miastem prywatnym, należącym do rodu von Wedel. W 1338 r. bracia Wedego i Hening von Wedlowie nadali (czy też potwierdzili) Chociwlowi prawa miejskie. Akt ten spisany został przez wikarego Marcina, a ja ko świadek wystąpił wówczas pleban Jan, tak więc już wówczas istnieć musiał w mieście kościół parafialny. Pierwsza bezpośrednia wzmianka  o kościele parafialnym w Chociwlu pochodzi z 1376 r. Świątynia ta od początku pozostawała pod patronatem Wedlów, którzy też łożyć musieli na jej budowę. Zapewne na początku XV w. powstało prezbiterium kościoła – świadczyć o tym może forma wimpergowej dekoracji szkarp, podobna do datowanych nieco wcześniej analogicznych elementów w kościołach Mariackim w Gryficach i św. Maurycego w Pyrzycach, a także „brunsbergowskiej” dekoracji kościoła Mariackiego w Stargardzie. O tym, że prezbiterium przez jakiś czas było budowlą wolnostojącą świadczy fakt zachowania szczytu zachodniego, który widoczny jest obecnie ze strychu korpusu nawowego. Ten ostatni powstał zapewne tuż po połowie XV w.  Z 1451 r. pochodzi wzmianka o fundacji na rzecz budowanego kościoła, której dokonał Nicolaus Volker, a z 1460 r. informacja o dostarczeniu świec do świątyni.  Zapewne więc pomiędzy tymi dwoma datami przypada budowa korpusu nawowego. W końcu XV, lub nawet na początku XVI w. dobudowano zakrystię i kaplice po północnej stronie korpusu. W 1480 r. jako pleban w Chociwlu wymieniany jest Jakub Westfal, w 1507 r. Piotr Freudenberg. W 1530 (lub według innych źródeł w 1532 r.) ostatni proboszcz katolicki Paul Kitzmann został wygnany do klasztoru w Marianowie. Już  w 1529 r. pojawili się w Chociwlu zwolennicy nauki Lutra. W latach 1530-1532 działał  tu ewangelicki kaznodzieja z Dobrej. Pierwszego duchownego ewangelickiego w Chociwlu ustanowił w 1532 r. Vivianz von Wedel. Duchownym tym był Wilhelm Heder z Westfalii (zmarł na ospę w 1565 r.). Po nim posługiwało w Chociwlu jeszcze dwudziestu proboszczów parafii ewangelickiej. W 1585 r. mianowano diakona jako drugiego duchownego. W okresie poreformacyjnym, prawdopodobnie w XVII w. po południowej stronie korpusu nawowego został dobudowany rząd kaplic grobowych, zaś kaplice po stronie północnej przerobiono, zmieniając ich funkcję na sepulkralną. W 1782 r. wyremontowano wieżę i korpus nawowy, nad którym zmieniono pokrycie dachu. W 1817 r. ponownie remontowano wieżę. W 1819 r. wyremontowano mury, okna i dach korpusu nawowego. W latach 1823-1824 naprawiano dachy nad nawami i kaplicami bocznymi. W latach 1867-1868 przeprowadzono gruntowną restaurację prezbiterium, a w 1871 r. – korpusu nawowego. Pracami tymi kierował architekt Hermann Blankenstein z Berlina.  W 1875 r. zniszczeniu uległo zwieńczenie wieży, które odbudowano w neogotyckiej formie w 1877 r. W rezultacie przeprowadzonych prac wnętrze kościoła otrzymało neogotycki wystrój i wyposażenie – ołtarz, ambonę, emporę muzyczną, organy, ławy, witraże. W 1881 r. konserwator zabytków Prowincji Pomorskiej Hugo Lemcke odnalazł w kościele późnogotycką grupę Ukrzyżowania złożoną z pięciu rzeźb o wybitnych walorach artystycznych. Były to figury Ukrzyżowanego, Marii, św. Jana i dwóch łotrów. W dwa lata później rzeźby zostały przeniesione do muzeum w Szczecinie (w czasie ostatniej wojny większość zaginęła – w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie zachowane są tylko figury Ukrzyżowanego, jednego z łotrów i kopia figury Marii). W 1913 r. powstała nowa polichromia wnętrza, której autorem był malarz Hans Zepter z Berlina. Kolejny remont kościoła przypada na 1932 r. Przebudowano wtedy zwieńczenie wieży likwidując narożne fiale, zlikwidowano też pęknięcia sklepień. Ostatnim duchownym ewangelickim w Chociwlu był Johann Karl Gotlob mianowany w 1898 r.  

Mimo całkowitego zniszczenia okolicznej zabudowy pod koniec 2. wojny światowej, kościół pozostał nietknięty. Przejęty przez katolików, 17 sierpnia 1945 r. został poświęcony pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP przez ks. Wiktora Szczęsnego ze Zgromadzenia Zakonnego Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, które odtąd objęło opiekę duszpasterską nad placówką w Chociwlu. W latach 1945-1946 wykonano nowe pokrycie dachu i  przystosowano wnętrze do liturgii rzymskokatolickiej – usunięto emporę boczną i część ławek, a nieco później wyremontowano wnętrze. Około 1950 r. wezwanie kościoła zostało zmienione na obecne – Matki Boskiej Bolesnej. 1 czerwca 1951 r. została erygowana Parafia Rzymskokatolicka w Chociwlu.  W latach 60. XX w. otynkowano i pomalowano wnętrze kościoła, zakrywając oryginalny wątek ceglany. Od końca lat 60. XX w. do połowy następnej dekady wykonano witrażowe przeszklenie okien (w prezbiterium założono sześć barwnych witraży). Na początku lat 70. XX w. wykonano posadzkę z lastrica na miejsce wcześniejszej ceglanej. W latach 70. XX w. łupkowe pokrycie hełmu wieży wymieniono na blachę miedzianą, a dach wieży pokryto blachą cynkową. W 1982 r. ukończono wymianę pokrycia dachu. W 1984 r. przeprowadzono regotyzację wnętrza – skuto wtórne tynki z filarów i ścian,  odsłaniając wątek ceglany oraz odsłonięto spod tynku żebra sklepień prezbiterium i naw. Po skuciu tynków w prezbiterium odsłonięto wnęki w ścianach, w których odkryto , a w 1985 r.  poddano konserwacji fragmenty malowideł średniowiecznych i nowożytnych. Około roku 2000 wyremontowano organy. W 2003 r. założono w kościele nowe ogrzewanie. W 2007 r. odremontowano więźbę dachową oraz wymieniono pokrycie dachów naw i prezbiterium, a w 2008 r. wykonano remont wieży i sygnaturki oraz uruchomiono zegar.

Opis

Kościół usytuowany przy ul. Armii Krajowej, w północnej części dawnego Starego Miasta, obecnie – poza kościołem – pozbawionego całkowicie historycznej zabudowy.  Od  zachodu wieża kościelna usytuowana bezpośrednio przy chodniku. Dawny cmentarz przykościelny wydzielony murem – od strony zachodniej i południowej (wzdłuż ulicy Małej) – niskim ozdobnym, zbudowanym z kamienia,  od wschodu i północy wyższym, otynkowanym. Przy kościele od zachodu i wschodu kilka starych lip, od południa wzdłuż ogrodzenia – szpaler młodych drzew iglastych. 

Kościół orientowany, gotycki. Trzynawowa, czteroprzęsłowa hala z dwuprzęsłowym trójbocznie zamkniętym prezbiterium i węższą od korpusu, kwadratową wieżą od zachodu. W przyziemiu wieży przejazd otwarty od północy i południa. Przy prezbiterium od północy prostokątna zakrystia, przy korpusie nawowym z obu stron kaplice – od północy gotyckie, nieznacznie wysunięte poza linię przypór, od południa – nowożytne, znacznie głębsze. 

W bryle kościoła wyodrębniona wieża, złożona z trzonu i węższej od niego, jednokondygnacyjnej części górnej oddzielonej od niego daszkiem pulpitowym.  Górna kondygnacja wieży nakryta dwoma dwuspadowymi prostopadłymi do siebie dachami, na których skrzyżowaniu usytuowany ośmioboczny neogotycki hełm z ostrołukowo zamkniętymi prześwitami i smukłym zwieńczeniem w formie ostrosłupowej iglicy zakończonej kulą i krzyżem.  Nad prześwitami hełmu wimpergi zdobione motywem trójliścia, zwieńczone kulami. Dachy korpusu nawowego  i niższego odeń prezbiterium – dwuspadowe, nad apsydą prezbiterium dach trójpołaciowy. Zakrystia nakryta prostopadłym do ściany prezbiterium dachem dwuspadowym, kaplice boczne – dachami pulpitowymi. Nad skrzyżowaniem naw sygnaturka zwieńczona czterema szczycikami oraz smukłym spiczastym hełmem z kulą i chorągiewką z krzyżem. 

Kościół na cokole z granitowych ciosów. Murowany z cegły, korpus nawowy, prezbiterium, wieża, zakrystia i kaplice północne – w wątku gotyckim, kaplice południowe i szczyty wieży  w watkach nowożytnych. Dachy kryte dachówką karpiówką, dach i hełm wieży i sygnaturka  – blachą miedzianą.   

Elewacje o wydzielonym kamiennym cokole i otworach (portalach i oknach) zamkniętych ostrołukowo. Elewacje trzonu  wieży podzielone wysokimi dwudzielnymi ostrołukowymi blendami – trzema od strony zachodniej i dwiema od południa i północy. W obu bocznych ścianach przeprute wysokie ostrołukowe otwory przejazdu o rozglifionych, profilowanych ościeżach zdobionych glazurowanymi kształtkami. Trzon wieży zwieńczony fryzem o romboidalnym wzorze. Górna kondygnacja rozczłonkowana wąskimi dwudzielnymi blendami, rozmieszczonymi po cztery w każdej z elewacji, zwieńczona neogotyckim fryzem o motywie czwórliścia, powyżej którego z każdej strony neogotycki szczyt z tarczą zegarową, przepruty wąskimi oknami. Ściany korpusu nawowego i prezbiterium oszkarpowane przeprute trójdzielnymi oknami. W ścianie kaplic przy nawie północnej gotycki portal o schodkowych, profilowanych ościeżach z kształtkami z cegły glazurowanej oraz zamurowane okna – dwa gotyckie z zachowanym laskowaniem i jedno nowożytne, zamknięte łukiem odcinkowym. W ścianie kaplic przy nawie południowej widoczny szeroki otwór wejściowy zamknięty łukiem koszowym oraz małe okienka zamknięte łukiem pełnym i odcinkowym. Na przyporach prezbiterium płytkie wnęki zwieńczone wimpergami z cegły glazurowanej. Pod wschodnim oknem prezbiterium okrągła blenda ujęta dwiema blendami zamkniętymi łukiem pełnym.  Wschodni szczyt korpusu nawowego oraz szczyt zakrystii rozczłonkowane wąskimi blendami zamkniętymi łukiem odcinkowym.         

Wnętrze halowe, podzielone ośmiobocznymi filarami o narożnikach profilowanych półwałkiem. Od wschodu i zachodu analogicznie rozwiązane półfilary. Łuki arkad obustronnie profilowane uskokowo. Arkada tęczy ostrołukowa, z profilowaną archiwoltą wydzieloną gzymsem impostowym. Pod oknami prezbiterium wnęki zamknięte łukiem odcinkowym. Nawa główna nakryta sklepieniem gwiaździstym, ośmioramiennym, w prezbiterium na cylindrycznych służkach. Nawy boczne ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, otwarte ostrołukowymi arkadami do kaplic. Przy zachodniej ścianie nawy drewniana, neogotycka, dwukondygnacyjna empora muzyczna. 

Wystrój i wyposażenie. We wnękach w prezbiterium zachowane pozostałości malowideł – gotyckich z 2. poł. XV w. (scena pasyjna z motywem chusty św. Weoniki) i nowożytnych (ornament kwiatowy). Wyposażenie neogotyckie – ołtarz główny z grupą Ukrzyżowania, ambona, prospekt organowy, ławy, kamienna chrzcielnica z 1915 r. W oknach prezbiterium współczesne witraże z lat 70. XX w.  

Dostępność obiektu dla zwiedzających

Obiekt dostępny po uprzednim zgłoszeniu do ks., proboszcza 

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 15-05-2020 r.