Historia obiektu

Historia własności

Według relacji w publikacji A. Dunckera, pierwsze informacje o Bierzwincy (Reinfeld) pojawiły się w średniowieczu, kiedy to rycerz Curt Ramele wydzierżawił Regafild (późniejsze Reinfeld) mnichom z klasztoru świdwińskiego za 300 złotych guldenów (pozostawił sobie prawo do wydobywania wapna). W następnych stuleciach lenno bierzwnickie należało do rodów von Damitz, von Kleist, von Schmiedeberg, von Osten, von Oppenfeld. Najbardziej interesująca jest historia ostatniej rodziny. Berliński bankier Moses Oppenheim, właściciel przedsiębiorstwa M. Oppenheims Söhne Komptoir und Eisenlager, 22 maja 1822 r. ochrzcił się i przyjął imię Georg Moritz Oppenheim (jedna z linii bardzo znanej żydowskiej rodziny). Na mocy dekretu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III z 20 lutego 1827 r. mógł zmienić nazwisko na Oppenfeld. W 1859 r. Georg Moritz Oppenfeld na mocy dekretu królewskiego z 1859 roku został nobilitowany i podniesiony do stanu szlacheckiego. Nie wiadomo, kiedy Fryderyk Motitz von Oppenfeld nabył Bierzwnicę. W 1818 r. urodził mu się tutaj syn i późniejszy właściciel - Carl Friedrich Emanuel Leopold von Oppenfeld. Z relacji w publikacji Dunckera wiadomo, że po 1850 r. Carl Friedrich Emanuel Leopold von Oppenfeld, w wyniku przeprowadzenia szeroko zakrojonych inwestycji, znacznie zwiększył dochody gospodarstwa. Wybudował z własnych środków szosę do Sławy (Alt Schlage), przeprowadził prace melioracyjne, założył stawy rybne. Z opisu w publikacji A. Dunckera wynika, że Oppenfeld nie należał do przeciętnych właścicieli ziemskich.  Od 1852 r. w Bierzwnicy działał nawet szpital „Sophien-Stift” (fundacja im. Zofii) na 12 łóżek, w którym leczono nieodpłatnie chorych z okolicy. Leopold von Oppenfeld wzniósł również dzisiejszy pałac oraz założył park krajobrazowy. W 1850 r. poślubił Klarę Eugenie z zacnego rodu von der Osten z pobliskich Wicimic. Prawdopodobnie ok. 1850 r. ufundował jedną z bardziej okazałych w tym czasie rezydencji. Po zmarłym w 1871 r. Leopoldzie, majątek odziedziczył jego syn Moritz von Oppenfeld. Studiował na uniwersytecie w Heidelbergu oraz Lipsku. Był asesorem w Rejencji Szczecińskiej, następnie burmistrzem w Kamieniu Pomorskim. Udzielał się politycznie jako przedstawiciel Partii Konserwatywnej. Został dożywotnim członkiem Pruskiej Izby Panów (odpowiednik naszego senatu). Nie obce były mu również sprawy pomorskie. Był członkiem Pomorskiego Sejmiku Ziemskiego. Uniwersytet w Greifswaldzie nadał mu tytuł honorowego senatora. Uważany był za specjalistę w dziedzinie rolnictwa i zagadnień żywnościowych. Po dojściu do władzy nazistów tytuł mu cofnięto z powodu żydowskiego pochodzenia. (według definicji z ustaw norymberskich był „ćwierć-żydem”). Zmarł w Bierzwnicy w 1941 r. W 2000 r. przywrócono mu pośmiertnie tytuł honorowego senatora. W 1945 r. majątek upaństwowiono. W pałacu mieściło się przedszkole, stołówka oraz mieszkania pracowników PGR.

Historia architektury pałacu

Na podstawie mapy Schmettau z ok. 1780 r. oraz fragmentu mapy topograficznej z 1838 r. można ustalić, że zespół rezydencjonalny w Bierzwnicy wzniesiono na początku XIX w., na surowym korzeniu. Pierwsza połowa XIX w. była szczególnym okresem w dziejach rezydencji pomorskich. Uwłaszczenie przyczyniło się do powstawania dużych, kapitalistycznych zakładów rolnych oraz budowy wielkich zespołów mieszkalno-gospodarczych. Na mapie topograficznej z 1837 r. widać, że zespół wzniesiono jeszcze w tradycyjnym (osiemnastowiecznym), symetrycznym układzie, z osiowo usytuowanym dworem oraz budynkami gospodarczymi – na froncie i ogrodem z tyłu. Wielkość zespołu gospodarczego świadczy już o dziewiętnastowiecznej metryce.

Siedzibę w Bierzwnicy zmodernizowano w latach 50. XIX w. Założono park krajobrazowy. W tym czasie wybudowano zachowany do dzisiaj pałac. Przekształcono również cały układ zespołu rezydencjonalnego, dopasowując go do estetyki zgodnej z duchem czasów. Po wyburzeniu części budynków gospodarczych (i przeniesieniu w inne miejsce), siedziba mieszkalna usytuowana była już nie na osi, lecz w pewnym oddaleniu od zakładu rolnego, w otoczeniu parku. W rezydencjach budowanych w 2. połowie XIX w. następuje oddzielenie kompozycyjne rezydencji i zakładu rolnego, który staje się osobnym bytem kompozycyjnym. Widok pałacu z tego okresu udokumentowany został w publikacji Dunckera z 1863 r. Rezydencję przebudowano w typowych dla wczesnego historyzmu formach stylistycznych, nawiązujących jeszcze - w luźny sposób - do późnośredniowiecznej oraz wczesnorenesansowej architektury włoskiej. Elewacje pałacu ozdobione były charakterystycznym dla tego czasu płaskim boniowaniem płytowym i zwieńczone nad ryzalitami środkowymi, attyką stylizowaną na ganek obronny z machikułami i krenelażem. Był to popularny w tym czasie motyw architektoniczny, inspirowany późnośredniowieczną architekturą włoską, między innymi ratuszem florenckim (Palazzo Vecchio). Według ilustracji w publikacji Duckera, pozostała część korpusu wieńczyła gładka attyka na konsolkach. Ryzalit środkowy przepruto grupą okien zamkniętych łukiem pełnym – stąd też architekturę z tego czasu określa się stylem arkadkowym (Rundbogenstil). Prostokątne otwory okienne korpusu głównego ujęto obramieniami z naczółkami w formie belkowań. Do ryzalitu, po stronie północnej, przylegała dwukondygnacyjna weranda kolumnowa. Prawdopodobnie była drewniana Wydaje się, że pierwotnie od strony parkowej musiały znajdować się schody. W niszach na piętrze prawdopodobnie ustawione były jakieś posągi.

Niezwykle ciekawe są formy archiwolt nad oknami półokrągłymi - w ryzalicie oraz konchami - w elewacji północnej. Na ilustracji Dunckera archiwolty nad pełnołukowymi oknami oparte były na gzymsikach. Natomiast w pałacu bierzwnickim mamy gzymsy w formie profilowanego pasa, opartego na nietypowych, płaskich konsolkach o ząbkowanych wyciętych krawędziach. Wydaje się, że dla rysowników zatrudnionych przez Dunckera formy takie były zbyt dziwaczne i niezrozumiałe, dlatego narysowano je bardziej poprawnie (zgodnie z estetyką czasów). Forma konsolek pochodzi raczej z lat 50. XIX w. Możliwe, że lekko orientalne formy zostały zastosowane rozmyślnie i były bardzo subtelnym nawiązaniem do pochodzenia inwestora. Nie można wykluczyć, że charakter części detalu architektonicznego został zmieniony w późniejszym czasie, np. w XX w.

W okresie późnego historyzmu, prawdopodobnie ok. 1902 r. dokonano modernizacji pałacu. Dobudowano ryzalit przy wschodnim narożniku, zaakcentowany dużą wnęką łukową (obecnie zamurowaną). Ślady w murze wskazują, że pierwotnie ujęta była plastycznym obramieniem boniowanym z wydatnym zwornikiem, utrzymanym w popularnej - w tym czasie - stylistyce manieryzmu północnoeuropejskiego. Zapewne ok. 1902 r., niewielkie pary okienek, zamkniętych łukami pełnymi (widoczne na ilustracji w publikacji Dunckera) przemurowano na okna prostokątne. Również w tym czasie przemurowano okna w analogicznej części elewacji ogrodowej, na co wskazywałyby stolarki skrzynkowe z listwami przymykowymi w formie pilastra prostokątnego. Na parterze elewacji ogrodowej, w drugiej osi od wschodu, wybito portfenetr, zabezpieczony u dołu barierką żeliwną. Większych zmian dokonano wewnątrz pałacu o czym świadczy wystrój stylistyczny. Prawdopodobnie przesunięto schody do części północno-zachodniej. W pałacach z połowy XIX w. schody umieszczano przeważnie blisko osi środowej budynku. W pomieszczeniu narożnym, w drugim trakcie od wschodu, urządzono reprezentacyjny salon (prawdopodobnie myśliwski lub jadalnie), utrzymany w typowej dla tego czasu późnohistorycznej stylistyce nawiązującej do manieryzmu północno-europejskiego. W niszy dobudowanego ryzalitu zainstalowano kominek.

W końcu lat 60. XX w. przeprowadzono remont budynku. Architektura rezydencji uległa częściowej dewaloryzacji. Podczas wymiany dachu nad korpusem głównym nadbudowano częściowo kondygnację poddasza. Rozebrano balkon w ryzalicie środkowym fasady. Prawdopodobnie usunięto schody oraz zamurowano wejście od strony parkowej (wschodniej). Przemurowano pełnołukowe okna w ryzalicie na piętrze (na prostokątne), co ostatecznie niemal całkowicie pozbawiło pałac cech stylu arkadkowego. Usunięto detal architektoniczny w elewacji ogrodowej korpusu. Uproszczono również detal na fasadzie. Można przyjąć, że pola pomiędzy okrągłymi okienkami w kondygnacji strychowej wypełniały prostokątne płyciny (zachował się fragment profilu). Usunięto część oryginalnych okien, szczególnie od strony parku. Wymieniono również dachy nad korpusem i ryzalitami, usuwając pierwotne gzymsy wieńczące.

Od połowy lat 90. XX w. pałac jest nieużytkowany. Wygląd elewacji nie uległ większym zmianom, jednak w ostatnich latach zdewaloryzowane i zniszczone zostały wnętrza pałacu. W karcie ewidencyjnej zabytku z 2001 r. widać jeszcze dużo, oryginalnych, zabytkowych elementów.

Opis obiektu

Pałac usytuowany jest po zachodniej stronie wsi, w pewnym oddaleniu od strefy zabudowy. Po północnej i zachodniej stronie roztacza się park, po południowej pole, będące pierwotnie częścią parku. Zachowały się pojedyncze budynki dawnego zespołu rolnego.

Pałac założono na rzucie prostokąta, z ryzalitami na osi środkowej: węższym (wejściowym) od strony południowo-zachodniej (fasady), oraz szerszym od północno-wschodniej. Do korpusu głównego przylegają ponadto ryzality: prostokątny od północnego zachodu oraz mniejsze na planie wielokąta i prostokątna od południowego wschodu. Piętrowa bryła pałacu, z niską kondygnacją poddasza zachowała się w relatywnie autentycznym stanie. Częściowo nadbudowany (współcześnie) korpus główny nakryty jest dachem o niskim spadku oraz zaakcentowany w narożach - od strony parku -neogotyckimi wielokątnymi filarami - przyporami.

W stanie autentycznym zachowały się elewacje pałacu (detal pokryty częściowo współczesnym tynkiem) z wyodrębnionym architektonicznie cokołem, podzielone gzymsem podokiennym, zwieńczone niewielkim gzymsikiem (fragmentem dawnego gzymsu wieńczącego). Ryzalit środkowy wieńczy oryginalna attyka, stylizowana na ganek obronny z machikułami i krenelażem. Elewacje przeprute są oryginalnymi otworami okiennymi w formie prostokątów stojących oraz charakterystycznymi dla czasu powstania niewielkimi okrągłymi okienkami w kondygnacji poddasza. W ryzalicie wejściowym na piętrze widoczne są ślady znajdujących się tutaj pierwotnie pełnołukowych okien (zamurowanych po 1945 r.). Oryginalny jest również okrągły otwór na najwyższej kondygnacji (mieścił się tutaj zegar). Ryzalit wielokątny przepruty jest dużymi oknami zamkniętymi łukami pełnymi.  Otwory okienne korpusu głównego ujęte zostały charakterystycznymi obramieniami w postaci profilowanych opasek zwieńczonych naczółkami w formie belkowania. W miejscach ubytków współczesnych tynków wyłaniają się fragmenty pierwotnego płytkiego boniowania płytowego, które pokrywało całe płaszczyzny ścian, a w strefie poddasza profile płycin rozmieszczonych pomiędzy okrągłymi okienkami. Ponadto spod tynku wyłaniają się dawne archiwolty nad zamurowanymi, pełnołukowymi oknami na piętrze ryzalitu środkowego oparte na udziwnionych płaskich konsolkach o ząbkowanych krawędziach. Elewacja ogrodowa (wschodnia) korpusu opracowana została podobnie jak fasady, ale jest pozbawiona detalu architektonicznego.

W północno-zachodniej elewacji szczytowej zachowały się niewielkie wnęki konchowe z archiwoltami o identycznych formach jak przy ryzalicie środkowym fasady. Interesującą formę ma wątek ceglany w konchach, z regularnie rozmieszczonymi główkami o ciemnym kolorze, który świadczy, że pierwotnie wnęki istniały.

W ryzalicie północno-zachodnim (od strony fasady) usytuowany jest okazały portal wejściowy utrzymany w formach neorenesansowych, w duchu typowym jeszcze dla 3. ćwierci XIX w.

Zachowało się bardzo dużo niezwykle interesujących pod względem zabytkowym, półskrzynkowych stolarek okiennych z lat 50. XIX w. obsadzonych w licu muru.

Układ wnętrz pałacu jest dwu i półtraktowy, z korytarzem pośrodku. Zachował się amfiladowy układ pomieszczeń. W części północno-zachodniej usytuowana jest klatka schodowa. Pałac jest od wielu lat nieużytkowany, więc wnętrza są w znacznym stopniu zniszczone oraz niedostępne. Na podstawie zdjęć z 2001 roku można ustalić, że zachowane były wówczas jeszcze pozostałości dawnego wystroju w postaci profilowanych stropów belkowych oraz stolarek drzwiowych. Charakterystyczne drzwi ościeżnicowe, zwieńczone naczółkiem belkowym pochodziły jeszcze z ok. 50. XIX w. Drzwi w korytarzu wstawiono raczej na początku XX w. Wystrój reprezentacyjnego salonu w drugim trakcie od wschodu, utrzymany był w formach neorenesansu północno-europejskiego, charakterystycznego dla przełomu XIX i XX w. 

Pałac jest nieużytkowany. Wnętrza niedostępne.

Autor noty: Radosław Walkiewicz, OT NID w Szczecinie, 30-12-2023 r.