Historia

Park zamkowy w Cieszynie został ukształtowany w obrębie wzgórza zamkowego. Na tym wzniesieniu, od czasów wczesnego średniowiecza, znajdował się gród, który przekształcono w XIV i XVI wieku. W wieku XV istniał tu zamek górny i dolny. W drugiej połowie XVII wieku został on zniszczony, a ostateczne jego rozebranie miało miejsce na początku XIX wieku. W latach 1838-1840, w miejscu zamku dolnego, z inicjatywy arcyksięcia Karola Habsburga, wzniesiono pałac, określany dzisiaj jako Pałac Myśliwski. Za autora projektu uznaje się wiedeńskiego architekta Józefa Kornhäusela. Budynek ten formalnie pełnił funkcję letniej siedziby książęcej. W rzeczywistości mieścił się w nim zarząd dóbr habsburskich, tzw. Komory Cieszyńskiej. Pierwsze przekazy graficzne, dotyczące ogrodów zamkowych odnoszą się do planu miasta i zamku, datowanego na drugą połowę XVIII wieku. Brak jest szczegółowych danych dotyczących wcześniejszych ogrodów, które założono w obrębie starego zamku. Przypuszcza się jedynie, że w momencie istnienia pierwszej, wczesnośredniowiecznej warowni, wzgórze zamkowe pozbawione było zieleni.

W drugiej połowie XVIII wieku, przypuszczalnie w rejonie zamku górnego, przy baszcie zachodniej, znajdował się natomiast niewielki, kwaterowy ogród, rozplanowany na rzucie zbliżonym do prostokąta. W jego centrum wytyczony był okrągły plac. Podobne założenie występowało także przed północno-wschodnią elewacją zamku dolnego. Różnica między tymi obiektami polegała na tym, że środek kompozycji ogrodowej powiązanej z zamkiem dolnym, najprawdopodobniej wyznaczono przy udziale niewielkiego zbiornika wodnego. We wnętrzu znajdowała się także większa liczba roślin. Trzeci ogród założono na przedłużeniu budynku bramy zamku dolnego, a dzisiejszą ul. Zamkową. Podzielony był on na dwie części: południową – rozciągającą się do istniejącej wówczas tzw. „Bramy Wodnej” i składającą się z czterech niewielkich kwater oraz północną – większą, także kwaterową, wyznaczoną wzdłuż wjazdu do zamku.

Kolejne informacje odnoszące się do zieleni pochodzą z początku XIX wieku. W tym okresie, w rejonie wzgórza zamkowego, widoczne były grupy drzew. Zasadnicze przekształcenia, dotyczące komponowanych form zieleni, miały  miejsce w pierwszej połowie XIX wieku. Wraz z przebudową i modernizacją w latach 30. XIX wieku wzgórza i powstaniem na jego terenie letniej rezydencji Habsburgów, dokonano też zmian w obrębie ogrodów, przekształcając je w niewielkie założenia utrzymane w stylu swobodnym. Za autora projektu nowych ogrodów, podobnie jak i pałacu, uznaje się Józefa Kornhäusela. Wspomniany Pałac Myśliwski wzniesiono w miejscu pozostałości wcześniejszego budynku bramy oraz stajni należących do zamku dolnego. Prowadził do niego szeroki podjazd, obsadzony wysokimi drzewami. Od strony wschodniej, między dawnymi murami zamku dolnego a dzisiejszą ul. Zamkową, wybudowano oranżerię. Powstanie tego budynku zamykało oś widokową, powiązaną ze wspomnianą ul. Zamkową i przeprawą przez most na rzece Olzie. Przed oranżerią przypuszczalnie rozmieszone były w sposób swobodny pojedyncze egzemplarze drzew. Na wzgórzu, po uprzednim wyburzeniu starego browaru, bramy górnej i dawnego skrzydła mieszkalnego zamku górnego oraz pomieszczeń dla służby, pozostawiono jedynie rotundę św. św. Mikołaja i Wacława, Wieżę Piastowską i fragmenty bastei zachodniej. W obrębie tych budowli, ze względu na różnice wynikające z uksztaltowania terenu, założono dwa ogrody charakteryzujące się swobodną kompozycją.

Po dokonaniu niwelacji terenu, na szczycie wzgórza, w miejscu historycznego zamku, ukształtowano wnętrze z umieszczonym w części centralnej placem, od którego odchodziły cztery drogi, posiadające płynny, miękki przebieg. W jego sąsiedztwie znajdowała się m.in. historyczna budowla – rotunda pw. św. św. Mikołaja i Wacława. Zespół ten z czasem uzupełniały sztuczne ruiny, wzniesione w kierunku zachodnim względem zachowanych budowli historycznych, w miejscu jednej z zamkowych baszt. Od strony południowo-zachodniej pozostawiono fragmenty bastei zachodniej. Drugi ogród założono w bezpośrednim sąsiedztwie rezydencji. Układ komunikacyjny na terenie całego założenia utrzymano w stylu swobodnym. W wybranych fragmentach jego przebieg dodatkowo podkreślano za pomocą nasadzeń pod postacią niskich żywopłotów, którym najprawdopodobniej towarzyszyły grupy bylin oraz pojedyncze egzemplarze niewielkich drzew i krzewów. W rejonie północnym stoku, w 1846 roku, wybudowano nowy browar książęcy, któremu towarzyszyły pojedyncze egzemplarze drzew. Wspomniane sztuczne ruiny, powstały z kolei ok. 1914 lub 1916 roku, na miejscu XIV-wiecznej narożnej baszty, początkowo pełniącej funkcję wieży mieszkalno-strażniczej. W wyniku przeprowadzonych w latach 2001-2002 prac archeologicznych, obiekt ten częściowo przywrócono do swojej pierwotnej postaci i nazwano Wieżą Ostatecznej Obrony.

Założenie w przedstawionej formie, najprawdopodobniej zachowało się do czasu I wojny światowej. Brak jest materiałów przedstawiających wygląd zespołu w okresie międzywojennym. Można jedynie przypuszczać, że część obecnie występującego na terenie parku drzewostanu pochodzi właśnie z tego okresu. Dokumenty źródłowe podają jednak informacje, że z obszaru wzgórza usunięto poszczególne drzewa ze względu na podejmowane działania wojenne. Wiadomo natomiast, że po zakończeniu II wojny światowej, w latach 60. XX wieku, na obszarze parku przeprowadzono prace porządkowe. W tym okresie dokonano także kilku przekształceń w jego programie przestrzennym. Zmiany te polegały m.in. na ustawieniu w bezpośrednim sąsiedztwie Pałacu Myśliwskiego fontanny oraz pergoli przeznaczonej pod obsadzenia różami. W środkowo-wschodniej części wybudowano także (zachowane do współczesności), schody terenowe, prowadzące do Wieży Piastowskiej. Do budowy układu komunikacyjnego wykorzystano natomiast masę asfaltową.

Opis

Park związany ze wzgórzem zamkowym w Cieszynie, położny jest w zachodniej części miasta, w kierunku północno-zachodnim względem rynku. Swoim zasięgiem obejmuje rejon wzgórza wraz z jego stokami. Od strony południowej założenie sąsiaduje z rzeką Olzą, stanowiącą w tym miejscu granicę państwa. Od strony wschodniej zasięg zespołu ograniczony jest przebiegiem dzisiejszej ul. Zamkowej. Granicę północną wyznaczają zabudowania browaru książęcego, a w dalszej odległości także bieg rzeki Bobrówki. Od strony zachodniej z parkiem sąsiaduje współczesna zabudowa. Obecnie powierzchnia całego parku, wraz ze wspomnianymi stokami, zajmuje obszar ok. 3 ha. Ukształtowanie terenu jest zróżnicowane – wyżej położone są zachodnie i północno-zachodnie fragmenty założenia.

Obecnie kompozycja samego parku utrzymana jest w stylu swobodnym. Do jej programu funkcjonalno-przestrzennego włączono budowle i obiekty historyczne, jak i współczesne artefakty, np. schody terenowe, place wraz z ławkami. Zachowany w rejonie wzgórza drzewostan częściowo może pochodzić z okresu międzywojennego. Wybrane grupy roślin stanowią także współczesne nasadzenia oraz samosiewy, dobrze rozwinięte np. na południowym zboczu. Do roślin występujących na terenie parku, przede wszystkim zalicza się drzewa i krzewy z rodzaju: Acer (klon), Aesculus (kasztanowiec), Betula (brzoza), Catalpa (surmia), Fraxinus (jesion), Juniperus (jałowiec), Magnolia (magnolia), Robinia (robinia), Taxus (cis), Tilia (lipa), Ulmus (wiąz). W wybranych miejscach – głównie w sąsiedztwie Pałacu Myśliwskiego, spotyka się także nasadzenia bylinowe. Widoczny jest też udział pnączy, przede wszystkim z rodzaju Hedera (bluszcz). Poszczególne egzemplarze drzew gat. Aesculus flava (kasztanowiec żółty), Aesculus hippocastanum (kasztanowiec pospolity), Fraxinus excelsior (jesion wyniosły), Ginkgo biloba (miłorząb dwuklapowy), ze względu na posiadane walory i parametry przyrodnicze, objęto ochroną poprzez uznanie ich za pomniki przyrody. W rejonie południowo-zachodniego fragmentu stoku wzgórza, dodatkowo ustanowiono inną formę ochrony przyrody, jaką jest zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Bluszcze na Górze Zamkowej” Młynówka. Oprócz walorów przyrodniczych, wskazane rośliny stanowią istotny składnik występującej w obiekcie kompozycji parkowej. Tworzą one grupy drzew oraz krzewów.

Spośród zachowanych historycznych obiektów budowlanych w rejonie wzgórza wyróżnia się przede wszystkim: Pałac Myśliwski, rotundę romańską pw. św. św. Mikołaja i Wacława, Wieżę Piastowską, Wieżę Ostatecznej Obrony oraz pozostałości Wieży Przybramnej. Do współczesnych artefaktów i wyposażenia zaliczyć można natomiast np. pomnik Jana Kubisza, ławki czy słupy oświetleniowe. W części południowej założenia wytyczono także taras widokowy, z którego można oglądać m.in. panoramę miasta Cieszyna, położonego już na terenie Czech oraz fragmenty biegu rzeki Olzy. Dominantę całego zespołu stanowi znajdujący się w jego wschodniej części Pałac Myśliwski. Pozostałe przywołane budowle historyczne pełnią głównie funkcję subdominant i punktów orientacyjnych, którym podporządkowano pozostałe elementy dzisiejszej kompozycji parkowej, w tym rozmieszczenie grup roślinności, przebieg układu komunikacyjnego. Rozplanowanie samych ścieżek, wykonanych dzisiaj przeważnie przy udziale kostki granitowej, posiada swobodny przebieg. Towarzyszą im okrągłe place i kamienne schody terenowe. Przed głównym wejściem do Pałacu Myśliwskiego, od strony wschodniej, ukształtowano Skwer Świętego Melchiora Grodzieckiego, w centralnym miejscu którego ustawiono pomnik poświęcony pamięci legionistom poległym za Polskę. W miejscu historycznej oranżerii wybudowano współczesny budynek, w którym znajduje się m.in. kawiarnia, czy sala wystawowa.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.10.2025 r.