Historia obiektu

Zespół rezydencjonalno-ogrodowy w Gzichowie powstał ok. 1. połowy XVIII w. Jego fundatorem (i równocześnie ówczesnym właścicielem) był Kazimierz Mieroszewski. Rozwój i rozbudowa obiektu nastąpiła natomiast ok. 2. połowy XVIII w., z inicjatywy Stanisława Kostki Mieroszewskiego – syna Kazimierza. Spadkobiercą Stanisława został Józef Mieroszewski, po którym na początku XIX w. majątek odziedziczyła jego córka Ludwika. W wyniku jej małżeństwa, dobra gzichowskie przeszły w ręce rodziny Siemieńskich, w których to pozostawały do 2. połowy XIX w. To właśnie w XIX w. miało miejsce przekształcenie założenia ogrodowego, w zachowany park w stylu swobodnym.

Po Siemieńskich następnymi właścicielami majątku byli Mycielscy i von Kramstowie, a w okresie od około 1890 do 1939 r. Towarzystwo Kopalń i Hut Sosnowieckich. Zgodnie z koncepcją tych ostatnich ok. 1. połowy XX  dokonano kolejnego przekształcenia programu funkcjonalno-przestrzennego parku. W jego obrębie powstał m.in. kort tenisowy. Pojawiły się także obiekty małej architektury ogrodowej (jak np. altana). Rozwój i funkcjonowanie obiektu został przerwany w wyniku wybuchu II wojny światowej. Po 1945 r. zespół uległ dewastacji. Jego porządkowanie rozpoczęto dopiero od 2. połowy XX w.

Opis obiektu

Zespół pałacowo-parkowy w Będzinie-Gzichowie położony jest przy ul. Gzichowskiej, w kierunku północno-zachodnim względem historycznego centrum miasta. Jego najbliższe sąsiedztwo stanowią zabudowania (głównie osiedla mieszkaniowe) oraz infrastruktura drogowo-tramwajowa. Zasięg samego parku wyznaczono za pomocą kamiennego ogrodzenia. Obecnie zajmuje on obszar ok. 3 ha (przypuszcza się, że wcześniej powierzchnia ta wynosić mogła ok. 6,2 ha lub 4 ha).

Początki istnienia założenia datowane są na 1. połowę XVIII w. W tym okresie Kazimierz Mieroszewski – podstoli biecki, chorąży i hetman siewierski, właściciel Małobądza, Gzichowa, Obiechiwa, Jasienicy i Rożnowa, właśnie we wspomnianym Gzichowie rozpoczął budowę swojej nowej siedziby rodowej, wokół której przypuszczalnie założono ogród. Utrzymany on został w stylu geometrycznym (nawiązania do baroku), a jego bezpośrednie otoczenie stanowiły tereny rolne. W XIX w. przywołany ogród przekształcono w park w stylu swobodnym, a do jego programu włączono m.in. pozostałości barkowych tarasów.

Dominantę treściową i ideową powstałego założenia stanowiła wówczas bryła pałacu, przed którą wyznaczono owalny podjazd. Jego kompozycja nadal podporządkowana została osiowym rozwiązaniom, opartym m.in. na powiązaniach widokowych obiektu z Górą św. Doroty (położoną w dzielnicy Grodziec) oraz pobliskim wzgórzem, wraz ze znajdującym się na nim średniowiecznym zamkiem.

Zachodnią granicę parku najprawdopodobniej wyznaczał zachowany szpaler wykonany z lip, który oddzielał go od części użytkowej – sadu oraz ogrodu warzywnego. Pozostałe grupy roślin komponowano w sposób typowy dla założeń kształtowanych w stylu swobodnym.

Program założenia uzupełniały artefakty ogrodowe. Na jego terenie przypuszczalnie ustawiono rzeźby przedstawiające postaci nawiązujące do świata mitologii albo będące personifikacją pór roku. Do współczesności zachowały się dwie spośród nich – wizerunek Flory i Bachusa (lub Wiosny i Jesieni). Za autora tych rzeźb zwyczajowo przyjmuje się Jerzego Leonarda Webera (1675-1732). Poszczególni znawcy tematu wiążą je także z twórczością Baltazara Permosera (1651-1732).

Na początku XIX w. na terenie zespołu pojawiły się także oficyny oraz budynki gospodarcze. Pierwsze z nich wybudowano w części północnej, drugie – w południowej.

Kolejne zmiany w obrębie obiektu nastąpiły w 1. Połowie XX w. Wtedy to, w kierunku wschodnim względem pałacu wytyczono kort tenisowy. Od strony południowej znajdowały się zabudowania gospodarcze (m.in. stodoły, spichlerz) oraz wyznaczono miejsca do składowania warzyw (buraków, ziemniaków).

W 2. połowie XX w. nastąpiła zmiana w obrębie powierzchni założenia. W latach 60. XX w. obszar zajmowany przez sad oraz ogród warzywny (położony w kierunku zachodnim) został przekazany pod budowę nowego osiedla. Powstanie współczesnych budynków przyczyniło się do zatarcia poszczególnych powiązań widokowych oraz zniekształcenia terenów otwartych i rolniczych, które towarzyszyły zespołowi.

Historycznie na terenie parku rosły m.in. drzewa z rodzaju Aesculus (kasztanowiec), Liriodendron (tulipanowiec), Pinus (sosna), Platanus (platan). Współcześnie przeważają w nim drzewa, takie jak: Acer (klon), Aesculus (kasztanowiec), Carpinus (grab), Fraxinus (jesion), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa) oraz Tilia (lipa).

Obecnie obiekt stanowi przykład komponowanej formy zieleni, pełniącej funkcję parku miejskiego. Towarzyszy on jednostce kultury – muzeum, mieszczącego się w budynku pałacu.

Park dostępny jest przez cały rok. Pałac pełni funkcję muzeum. Budynek dostępny z zewnątrz; zwiedzanie wewnątrz jest możliwe w godzinach pracy instytucji.

Autor noty: Opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 14-05-2024 r.