Historia

Fort VII „Colomb” wybudowany został w latach 1876–1880 jako część zewnętrznego pierścienia twierdzy Festung Posen. Stanowi przykład pruskiej szkoły fortyfikacyjnej końca XIX wieku. Powstał w ramach nowoczesnego wówczas systemu twierdz pierścieniowych, stosowanego w całej Europie, m.in. w Antwerpii, Krakowie czy Metz. Był dobrze zaprojektowaną i funkcjonalną konstrukcją obronną. Fort posiada sześcioboczny układ, wały artyleryjskie, fosy, kazamaty, kaponierę oraz schrony amunicyjne – elementy typowe dla fortów artyleryjskich okresu przedbetonowego. W konstrukcji dominują cegła ceramiczna i ziemne umocnienia. Fort VII nie był modernizowany w XX w., co czyni go reprezentantem pierwotnej formy XIX-wiecznej architektury militarnej. Szczególne znaczenie Fortu VII wynika jednak nie tylko z jego architektury, lecz przede wszystkim z tragicznej roli, jaką odegrał w czasie II wojny światowej, będąc pierwszym nazistowskim obozem koncentracyjnym na ziemiach polskich (1939-1944). Po zajęciu Poznania przez niemieckie wojska hitlerowskie, na terenie Fortu VII, 10 października 1939 roku, utworzono obóz koncentracyjny – KL Posen. Najpierw był to obóz przejściowy – Durchgangslager, a następnie, od połowy 1941 roku – więzienie policyjne Gestapo i obóz pracy wychowawczej. Niemcy już w październiku 1939 roku użyli tu gazu do mordowania ludności cywilnej. Szacuje się, że przez okres funkcjonowania obozu w latach 1939 – 1944 przeszło przez niego co najmniej 18 000 tys. osób. Na terenie fortu śmierć poniosło ok. 4 500 więźniów, wielu było mordowanych podczas masowych egzekucji w lasach w okolicach Poznania lub w innych obozach koncentracyjnych, do których zostali wywiezieni. Dziś funkcjonuje jako Muzeum Martyrologii Wielkopolan, będąc jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej w Polsce. W 2021 roku Fort VII został wyróżniony w konkursie Zabytek Zadbany w kategorii „rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu”.

Opis

Fort VII „Colomb” to jeden z 18 fortów Twierdzy Poznań, zbudowany w latach 1876–1880 przez firmę G. Stammer & Co jako symetryczny, jednowałowy fort artyleryjski z suchą fosą i trzema kaponierami. Centralną oś fortu wyznacza poterna z trawersem dzieląca go na dwie części. W szyi fortu mieściły się koszary z bramą, stałym mostem nad fosą oraz wahadłowym mostem zwodzonym usytuowanym w sieni bramnej. Fort posiada trzy kaponiery – dwie barkowe i środkową, a także dwa kojce usytuowane w załamaniach koszar szyjowych. Fort otoczony jest suchą fosą umocnioną od zewnątrz przeciwskarpą z półkolistymi blendami i galeriami strzeleckimi usytuowanymi naprzeciwko kaponier. Skarpę, po wewnętrznej stronie fosy, tworzy wolno stojący mur Carnota wyposażony w strzelnice, a na odcinku szyjowym – mury z blendami przy bokach koszar.

Fort wyposażono w magazyny prochowe, remizy artyleryjskie, schrony pogotowia i trzy stanowiska dla armat Ring Kanone kalibru 150 mm. W latach 1887-1889 fort przeszedł modernizację. Wzmocniono koszary i poternę konstrukcją trójwarstwową, dodano warstwy piasku i betonu, przebudowano kaponiery oraz wybudowano nowe schrony i baterie artylerii ciężkiej z windami amunicyjnymi. Na zewnętrznej stronie fortu utworzono przedstok z drutem kolczastym. W 1902 roku obiekt otrzymał oficjalną nazwę „Fort Colomb”. Przed I wojną światową w stajniach zamontowano siłownię z silnikami Diesla i wentylację mechaniczną z pancernymi osłonami wentylatorów. Kolejne prace w latach 1913-1914 obejmowały wzmocnienie ścian i schronów, przebudowę wejść na labiryntowe z drzwiami antypodmuchowymi oraz wyposażenie kaponier w pancerne płyty. Podczas I wojny światowej fort nie był używany bojowo. W okresie międzywojennym pełnił funkcję magazynu i nosił imię majora Floriana Dąbrowskiego. Przed II wojną światową dobudowano schrony obserwacyjne z pancernymi kopułami. Fort VII był dobrze zaprojektowaną i funkcjonalną konstrukcją obronną. Posiada sześcioboczny układ, wały artyleryjskie, fosy, kazamaty, kaponierę oraz schrony amunicyjne – elementy typowe dla fortów artyleryjskich okresu przedbetonowego. W konstrukcji dominują cegła ceramiczna i ziemne umocnienia. Obiekt jest przykładem dobrze przemyślanej i funkcjonalnej architektury wojskowej epoki przedbetonowej i choć modernizowany, zachował wiele pierwotnych cech XIX-wiecznej fortecy i może dziś stanowić cenne źródło wiedzy o tamtej epoce.

Oprac. Radomiła Banach NID OT w Poznaniu, październik 2025 r.