zachodniopomorskie, gm. Bierzwnik, diecezja szczecińsko –kamieńska. Opactwo cystersów od końca XIII w. do 1539r. ( kasata klasztoru).  Klasztor ufundowany w 1286 r. przez margrabiów brandenburskich, zasiedlony przez konwent mnichów z Kołbacza w 1294r. 

W latach 1296 – 1326 powstał zwarty kompleks klasztorny zbudowany w stylu gotyckim, na wzgórzu nad jeziorem Starzyckim. 

Przetrwało prezbiterium, dwa przęsła kościoła i dwa skrzydła krużganków – wschodnie i południowe.

Zachował się pierwotny układ pomieszczeń klasztornych, w szczególności w obrębie krużganka wschodniego wraz z kapitularzem i jego portalem, cenne relikty i detale architektoniczne, w szczególności unikalny zbiór oryginalnych gotyckich, rzeźbionych wsporników w zakrystii, w krużganku wschodnim, w kapitularzu, we fraterni i w rozmownicy.  

Historia

Nieznane są źródła dotyczące bezpośrednio budowy kościoła i klasztoru, ale pomocne mogą być informacje pośrednie.

Klasztor pojawił się w  aktach kapituły generalnej  w 1280 roku( Rymar 1971, s. 44). W 1286 margrabiowie brandenburscy, Otto IV, Konrad I i Jan IV nadali cystersom Kulbackim 300 łanów na założenie filii. W 1294 roku konwent przybył do Bierzwnika. W 1305 roku Hasso von Wedel w zamian za 10 łanów zobowiązał cystersów do założenia i utrzymania ołtarza i grobu rodzinnego (…). Dokument ten może świadczyć o funkcjonującej w tym czasie przynajmniej części kościoła. Najazd wojsk polsko-litewskich i spustoszenie w 1326 roku spowodowały załamanie gospodarki klasztoru (Rymar  1071, s.50). W latach  40.XIV wieku klasztor był kilkakrotnie zwalniany z podatków i wspomagany przez klasztor macierzysty ze względu na trudności gospodarcze, z których podniósł się w drugiej połowie XIV wieku. W 1539 roku nastąpiła sekularyzacja klasztoru ( Rymar 1971, s. 62).

Najprawdopodobniej budynki klasztorne wzniesiono w ciągu pierwszej ćwierci XIV wieku. Wskazują na to analogie stylistyczne z klasztorem cysterskim w Chorin,  który był – podobnie jak Bierzwnik – fundacją margrabiów brandenburskich ( jego wielka budowa dobiegała w tym czasie do końca). (…). Po sekularyzacji budynki klasztorne były siedzibą zarządu majątku, kościół zaś służył celom gospodarczym. 

Po pożarze, który nastąpił na początku XIX wieku, wschodnią część kościoła zaadoptowano w 1814 roku dla potrzeb parafii wiejskiej. Większe prace restauracyjne nastąpiły w latach 40. XIX wieku. Po pożarze w 1945 roku zabudowania były pozostawione w stanie ruiny do roku 1957, kiedy to zabezpieczono wschodnią część zespołu. W roku 1959 prowadzono dalsze prace adaptacyjne, położono stropy i dachy. 

Opis

Kościół klasztorny został wybudowany w wątku wendyjskim, z cegły o średnich wymiarach 30 x 13 x 11 cm. W podmurówce choru i ściany północnej korpusu zastosowano kwadry granitowe. W obecnym kształcie jest to trójnawowa hala o krótkim, dwuprzęsłowym, trapezoidalnym korpusie z centralizującym chórem.

Podziały przęsłowe są wyznaczone przez parę ośmiobocznych filarów i odpowiadające im na ścianie wschodniej i zachodniej półfilary przyścienne. Przęsła nawy głównej są ustawione poprzecznie do osi kościoła i dwukrotnie szersze niż w nawach bocznych, w których zbliżone są do kwadratu. Prezbiterium na rzucie dziewięciu boków dwunastoboku tworzy centralizującą formę połączoną bezpośrednio z korpusem. 

Na zachód od obecnego kościoła zachowała się dolna część południowej ściany pierwotnej świątyni. Artykulację elewacji ( czytelną w partii chóru i ściany północnej) stanowią skarpy, wydzielające przęsła, w których rozmieszczono wysokie, stosunkowo wąskie, ostrołukowe okna. Oryginalny kształt – ostrołukowych otworów wpisanych w wyższe ostrołuki wnęk – zachowały jedynie okna chóru. Poziome podziały elewacji stanowiło skromne profilowanie cokołu, gzyms kapnikowy na wysokości ław parapetów okiennych. 

Osobliwy kształt obecnej świątyni jest wynikiem XIX-wiecznej adaptacji części zrujnowanego kościoła klasztornego i późniejszych doraźnych remontów. Z pierwotnego założenia pochodzą wschodnie zakończenie choru na planie  7/12, dwa przęsła ściany północnej ze skarpami i śladami pierwotnego ościeża oraz dolna część ściany południowej na zachód od obecnej ściany zachodniej. Pozostałe boki wieloboku  chórowego, łuk tęczowy, arkady międzynawowe, ściany wschodnie po bokach chóru, a także ścianę zachodnią wymurowano w XIX wieku, wykorzystując cegłę rozbiórkową.

Na podstawie analizy pozostałości kościoła i wyników wykopalisk można zrekonstruować kościół, jako halę ośmioprzęsłową z krótkim prezbiterium, zamkniętym wielobokiem 7 / 12, flankowanym pojedynczymi kaplicami. Ośmioboczne filary wyznaczały przęsła prostokątne w nawie głównej i zbliżone do kwadratu w bocznych.

Z zabudowań claustrum w stanie silnej przebudowy przetrwało skrzydło wschodnie i południowe. Zakrystia sąsiadująca z kościołem od południa jest pomieszczeniem na rzucie kwadratu, posiada pary łuków przyściennych, na których rozmieszczono wsporniki w kształcie masek i ostrosłupów z nasadami żeber ( pojedyncze żebra w narożach i triady na osiach ścian), pozwalają zrekonstruować sklepienia żebrowe z przekątniowo wpisanym kwadratem. 

Kapitularz – trójprzęsłowa sala- (pierwotnie nakryty sklepieniem żebrowym) obecnie przekryty drewnianym stropem, posiada pozostałości przęseł trójoporowych  w przęsłach skrajnych narożnikowych. W wyniku prac wykopaliskowych odkuto zamurowany portal kapitularza, dwudzielny, zamknięty łukiem trójlistnym oraz fragmenty oryginalnej posadzki gotyckiej.

W skrzydle południowym odrestaurowano pomieszczenia parlatorium i fraterni, w obu pomieszczeniach zrekonstruowano sklepienie krzyżowo-żebrowe, ze spływającymi na umieszczone na przyściennych filarach wsporniki ozdobione motywami stylizowanych lilii oraz uzupełniono współczesnymi wspornikami.

Parlatorium ( rozmównica)  to wąskie, czteroprzęsłowe pomieszczeni od strony wschodniej.  Fraternia( sala braci) jest pomieszczeniem szerszym, trójprzęsłowym od strony zachodniej. Pod pomieszczeniem fraterni, w trakcie badań archeologicznych, dokonano cennego odkrycia fragmentów systemu grzewczego hypokaustum. 

Pierwotne sklepienia krzyżowo-żebrowe przetrwały jedynie w krużgankach  wschodnim i południowym. Żebra o profilu migdałowym z ćwierćwałkami spływają na ceramiczne wsporniki, dekorowane motywami roślinnymi, figuralnymi i geometrycznymi. 

W klasztorze zachowała się ceramiczna płyta z przedstawieniem trzech ryb o wspólnej głowie. Wiele detali ceramicznych, m.in. płyta z przedstawieniem jednorożca, wspornik tektoniczny, cegły z gmerkami (znakami kamieniarskimi, geometrycznymi), odkryto w trakcie wykopalisk, prowadzonych nieustannie od 1992 roku przez Ekspedycję Archeologiczną Uniwersytetu A. Mickiewicza pod kier. dr Barbary Stolpiak i mgr Teresy Świercz.

Oprac. Bernadeta Sturzbecher.