Usytuowanie i opis

Grodzisko w Niewęgłoszu, o lokalnych nazwach „Zagrodzisko” lub „Zawały”, jest położone około 1 km na południe w linii prostej od  głównej szosy i zabudowań wsi Niewęgłosz, wśród podmokłych łąk,  w bezpośrednim sąsiedztwie stawów rybnych (po ich stronie zachodniej). Zajmuje piaszczyste wyniesienie w obrębie terasy nadzalewowej, usytuowane około 250 m na wschód od ujścia Piwonii do Tyśmienicy.

Grodzisko o ogólnej powierzchni 1,9 ha, posiada kształt pierścieniowaty.  Składa się z dwóch wałów, które mają czytelny przebieg od strony północno-zachodniej i południowo-wschodniej.  Od strony południowej są zniszczone i rozmyte przez drogę, która przecina grodzisko. Wał wewnętrzny, zamykający majdan o powierzchni 0,45 ha, ma regularny owalny zarys o średnicy 77 x 80 m, zachowany w 2/3. Jego wysokość wynosi  od 1 do 1,3 m. Wokół wału biegnie dookolna fosa. Wał zewnętrzny o średnicy 150 x 154 m posiada wysokość od 0,3 do 0,7 m. Zachował się w około ½ i  ma przebieg nieregularny.

Od strony zachodniej jest odsunięty o 40-50 m od wału wewnętrznego, natomiast w części wschodniej przebiega w odległości od niego 10-40 m. Był on również otoczony fosą. Pozostałości fosy zewnętrznej i wewnętrznej sięgają 1 – 1,5 m głębokości. 

Historia

Stanowisko odkrył  i wprowadził do literatury J. Przyborowski w 1876 roku. Około 1955 r. przypadkowo wykopano na grodzisku  „granitową głowę“. Mniej więcej w tym czasie znaleziono na grodzisku lub w jego okolicy czekan żelazny typu bradatica. W 1956 r. badania powierzchniowe przeprowadził Jan Gurba i określił założenie jako zespół osadniczy, składający się z grodu i osady. Przyjął datowanie na X-XI wiek, oparte na  materiale ceramicznym zebranym z powierzchni obu stanowisk. W 1967 r. grodzisko zostało uznane za zabytek.

Stan i wyniki badań

Badania wykopaliskowe na grodzisku prowadził w 1970 roku Andrzej Kutyłowski. W czasie prac wykopaliskowych założono 7 wykopów o ogólnej powierzchni 550 m2 . 

Na podstawie badań udało się ustalić, że oba wały miały gliniane jądro bez konstrukcji wzmacniających. W wykopach założonych na majdanie i między wałami stwierdzono warstwę kulturową o miąższości od 0,6 do 1,2 m. W wykopie nr 2, założonym w południowej części majdanu, udało się zarejestrować na głębokości 100 cm fragmenty przepalonej konstrukcji drewnianej. Odkryto również kamienne paleniska otwarte. W trakcie badań zebrano również zabytki ruchome: bardzo dużą liczbę fragmentów ceramiki pochodzących z kilkudziesięciu naczyń oraz 5 silnie skorodowanych zabytków metalowych.

Odkrycie dokonane na terenie grodziska i osady podgrodowej sugerują, że gród był zamieszkiwany, przynajmniej okresowo, w wiekach X i XI. Wał zewnętrzny mógł być dobudowany nieco później – na co wskazywałby jego nieregularny przebieg. Zarejestrowana osada może wskazywać na funkcjonowanie obu elementów jako zespołu. Specyficzna lokalizacja grodu w miejscu z natury niedostępnym, podwójne wały obronne, a także znalezisko czekana bojowego sugerują na typowo militarny charakter grodu i obecność w nim grupy zbrojnych wojów.

Zabytek dostępny.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID Lublin, 21-05-2020 r.