Historia obiektu

Przedwojenni badacze Herrmann Uhtenwoldt, Max Hellmich uznawali grodzisko w Szczodrem-Łozinie za relikt osady obronnej kultury łużyckiej, ponownie wykorzystany w celach militarnych w okresie wczesnohistorycznym. Fritz Geschwendt i Józef Kostrzewski uważali grodzisko za pradziejowe. Prowadzone w latach 50. i 60. XX w. badania weryfikacyjne nie potwierdziły łużyckiej fazy użytkowej. W wyniku badań przeprowadzonych przez Aleksandrę Pankiewicz i Sylwię Rodak w 2018 r. i wcześniejszych o charakterze ratowniczym ustalono, że kompleks grodowy, w którego skład wchodziło założenie obronne oraz dwa podgrodzia lub osady przygrodowe funkcjonowało w  2 połowie X do schyłku X wieku. Wokół niego rozwinęła się sieć osadnicza – osady i cmentarz, która przetrwała zanik założenia obronnego. Kompleks grodowy w Szczodrem-Łozinie miał z pewnością szczególne znaczenie, o czym świadczy jego rozległość – 8 ha, a także gęsta sieć osadnicza wokół. Badaczki stawiają wstępną hipotezę, że kompleks łoziński stanowił konkurencję dla ośrodka wrocławskiego rozwijającego się na Ostrowiu Tumskim. Za rządów Bolesława Chrobrego w ramach reorganizacji struktury grodowej, być może zdecydowano o redukcji kompleksu łozińskiego na rzecz rozbudowy ośrodka wrocławskiego.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Równicy Oleśnickiej, w lesie na wschód od drogi z Bąkowa do Łoziny (ul. Wrocławska), około 1 km od Bąkowa i 1,5 km od centrum Łoziny, w obrębie administracyjnym miejscowości Szczodre.

Opis stanowiska:

Obiekt został wzniesiony na planie koła. Jego średnica mierzona między miejscem maksymalnego przegłębienia fosy na wschodzie i zachodzie wynosi 90 m, na koronie wałów 70 m, u ich podnóża od strony majdanu – 55 m. Zewnętrzna wysokość wałów waha się od 2,5 do 3,5 m, wewnętrzna – 1,5 m, szerokość u podstawy – 8 m. Szerokość dookolnej fosy wynosi około 8 m, jej obecna głębokość – 1,4 m. Grodzisko jest częściowo zniszczone w związku z wybieraniem piasku w XIX wieku.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Grodzisko w Łozinie (Lossen), obecnie obręb administracyjny Szczodre, było znane przed 1945 rokiem. Według Hermanna Uhtenwoldta była to osada obronna kultury łużyckiej, o czym miały świadczyć ułamki naczyń z epoki brązu odkrywane na powierzchni, ponownie użytkowana w okresie wczesnohistorycznym. Około 1930 r. Max Hellmich przeprowadził oględziny obiektu. Uznał grodzisko za prawdopodobnie pradziejowe i na pewno wczesnohistoryczne. Fritz Geschwendt wymienił w swojej publikacji założenie obronne w Łozinie jako pradziejowe, podobnie datował je Józef Kostrzewski. W przedwojennych czasopismach archeologicznych pojawiało się wiele informacji o znaleziskach ułamków ceramiki słowiańskiej na grodzisku oraz prawdopodobnie w okolicy, a także notka o odkryciu szkieletów oraz ceramiki średniowiecznej i z epoki żelaza. Informacje te, oprócz danych na temat cmentarzyska, znalazły potwierdzenie w trakcie badań archeologicznych prowadzonych współcześnie.

W latach 50. i 60. XX w. stanowisko było kilkukrotnie badane powierzchniowo na zlecenie Konserwatora Zabytków Archeologicznych. W 1958 r. przeprowadzono badania sondażowe w celu weryfikacji wcześniejszych ustaleń chronologicznych. Założono 4 wykopy sondażowe oraz oczyszczono lej powstały w trakcie wybierania ziemi. Pozyskano ułamki ceramiki, na podstawie których obiekt wstępnie datowano na XII-XIII wiek. Nie znaleziono zabytków kultury łużyckiej. Według Tadeusza Kaletyna odkryte w nasypie ślady kołków świadczyły o drewniano-ziemnym konstrukcji wału otaczającego majdan. Wstępna chronologia została zmodyfikowana i w 1964 r do rejestru zabytków wpisano grodzisko jako obiekt datowany na X-XI wiek.

W 1989 r. w czasie realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski Zbigniew Lissak i A. Dwilewicz opracowali kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

W 2012 r. przeprowadzono badania ratownicze w związku z wymianą linii energetycznej Bąków-Łozina. Na tzw. podgrodziu zachodnim odkryto wówczas warstwę kulturową miąższości około 0,4 m.

W 2018 r. obiekt badały wykopaliskowo Aleksandra Pankiewicz i Sylwia Rodak. Badaczki rozpoznały m.in. sposób budowy wału wzniesionego w konstrukcji rusztowej z przysypaniem ziemią ułożonych równolegle, w stosie, bierwion drewnianych lub z ułożonymi poprzecznie do rusztu belkami. Badaczki uważają, że mimo niejednolitej konstrukcji wał jest jednoczasowy. Wykop założony w fosie otaczającej założenie pozwala na stwierdzenie, że pierwotnie przebiegała ona bliżej wału, który był bardziej stromy i zapewne wyższy. Pierwotna głębokość fosy wynosiła nie więcej niż 2,15 m. Prawdopodobnie była to tzw. sucha fosa, łatwa do sforsowania dla atakujących. Fosa-rów powstała w wyniku wybierania piasku, służącego do wznoszenia wałów. Zabudowę wewnętrzną grodu rozpoznano w trzech wykopach: przy wale, w centrum majdanu i pomiędzy tymi dwoma lokalizacjami. W części przywalnej odkryto tzw. rynnę przywalną o znacznej głębokości. Tego typu elementy są interpretowane jako bezpieczne miejsca, bo chronione przez wał, w których wznoszono budynki mieszkalne. Niektórzy badacze uważają, że są to tzw. fosy wewnętrzne, a wznoszone w ich obrębie obiekty to np. cysterny. Inni badacze dopatrują się w tych miejscach funkcji związanych z sacrum, szczególnie, gdy w wypełniskach odkrywają nietypowe przedmioty czy konstrukcje. Rynna przywalna odkryta w Szczodrem-Łozinie ma znacznie większe walory obronne niż fosa zewnętrzna. W jej wypełnisku, pod warstwami zasypiskowymi, odkryto poziom o intensywnie ciemnej barwie a w nim duże ilości szczątków zwierzęcych i kamienie. Badaczki doszły do wniosku, że zagłębienie pełniło funkcję zabudowanej rynny przywalnej. W kolejnym wykopie, między rynną a centrum majdanu znaleziono relikty budynków mieszkalnych. W centrum majdanu znaleziono pozostałości jakiejś konstrukcji, po której zachowały się ślady słupów, będącej elementem zagospodarowania tego miejsca, ale nie budynkiem.

Badania przeprowadzono również na tzw. podgrodziu wschodnim i zachodnim. Są to miejsca wyraźnie wypłaszczone o powierzchni 305×185 m (wschodnie) i 100×102 m (zachodnie). Na obszarze tzw. podgrodzia zachodniego odkryto liczne ułamki wczesnośredniowiecznej i nowożytnej ceramiki oraz wczesnośredniowieczną kościaną łyżwę. W wykopie założonym po wschodniej stronie grodziska odkryto dwa obiekty w odległości około 2,5 m od siebie, zorientowane wzdłuż linii wschód-zachód z lekkim odchyleniem na południe. Budynki zostały odsłonięte fragmentarycznie, ale można przypuszczać, że długość przynajmniej jednego z nich wynosiła około 3,5 m. Budynek posiadał coś w rodzaju piwniczki lub wgłębionej części z paleniskiem, o czym świadczy obecność przepalonych kamieni i warstwa zawierająca popiół.

Na podstawie analizy stylistyczno-technologicznej ułamków ceramiki (2400 sztuk) pozyskanych w trakcie badań badaczki doszły do wniosku, że kompleks grodowy (obiekt obronny i dwa podgrodzia lub osady przygrodowe) funkcjonował w 2 połowie i u schyłku X wieku. Jego powierzchnię szacuje się na 8 ha.

Należy przy tym dodać, że na północ od grodziska w trakcie prac ziemnych związanych z budową drogi S8 prowadzonych w 2011 r. odkryto pozostałości kilku, wczesnośredniowiecznych osad. Czas ich funkcjonowania badacze określili na IX-XI wiek. Z danych archiwalnych widomo, że w ich pobliżu znajdował się cmentarz datowany na XI-XII wiek. Prawdopodobnie obiekt ten został częściowo lub całkowicie zniszczony w trakcie budowy stacji benzynowej i motelu w Łozinie. Nie można wykluczyć, że ślady wczesnośredniowiecznego osadnictwa znajdują się również w innych miejscach wokół kompleksu grodowego.

Grodzisko zostało zinwentaryzowane przez badaczy z Politechniki Wrocławskiej na podstawie materiałów z laserowego skaningu lotniczego pozyskanych z zasobów Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Z wynikami analiz opublikowanymi w 2019 r. można zapoznać się na stronie internetowej projektu:

http://www.odgrodudozamku.pl/stanowisko/szczodre-st-13-grodzisko/ (dostęp: 24.09.2024)

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 09-03-2021 r.