Historia obiektu

Istnieje przypuszczenie, że w okresie wczesnośredniowiecznym w miejscu późniejszego zamku murowanego mogło istnieć założenie obronne z drewniano-ziemnymi obwarowaniami.

Zamek w Rokitnicy został wzniesiony z inicjatywy księcia Henryka I Brodatego i stał się jedną z jego rezydencji, w której często przebywał z żoną księżną Jadwigą. Być może powstanie zamku miało związek z intensywnie rozwijającą się w okolicy działalnością górniczą i kolonizacyjną, nad którymi książę chciał sprawować bezpośrednią pieczę.

Najstarsze, zachowane dokumenty wystawione w zamku rokitnickim pochodzą z 1211 r., co może sugerować, że założenie wzniesiono nieco wcześniej. W 1228 r. książę Henryk gościł w Rokitnicy swoich siostrzeńcow, książąt czeskich Sobiesława i Bolesława Dyplodowiców. Dowodem na ich pobyt w Rokitnicy są wystawione wówczas przez księcia dokumenty, na których bracia świadczyli. Prawdopodobnie w trakcie pobytu w Rokitnicy Sobiesław wystawił dokument, potwierdzający uposażenię klasztoru lubiąskiego przez rycerza Przybysława.

Następne dokumenty wystawione w Rokitnicy przez następcę Henryka I – Bolesława II Rogatkę pochodzą z lat 1276-1277. W jednym z nich jako świadek został wymieniony Lesto – klucznik zamkowy. Może to oznaczać, że zamek przestał być rezydencją książecą sensu stricto, a zaczął pełnić funkcje wyłącznie administracyjne.

W dokumencie z 1294 r., dotyczącym podziału spadku po Henryku IV Probusie między Henryka III głogowskiego i Henryka V Grubego został wymieniony rycerz Fryczko Hacke, któremu książę legnicki przekazał otrzymany w postępowaniu spadkowym zamek w Rokitnicy. W tym samym roku w kolejnym dokumencie Henryka V pojawił się klucznik z Rokitnicy – rycerz Tylo, przypuszczalnie von Luchnow. Ostatni dokument książę wystawił w Rokitnicy w 1302 r., później w materiałach źródłowych pojawiałi się tylko urzędnicy księcia – klucznicy Tylo i jego syn Mikołaj, który przejął funkcję po ojcu. W 1318 r. wydano spis dziesięcin z terenu archiprezbiteriatu legnickiego. W dokumencie tym wymieniono Tharausa - proboszcza kaplicy na zamku rokitnickim. Jest to jedyna informacja o kaplicy zamkowej.

W sierpniu 1370 r. księżna świdnicko-jaworska Agnieszka wystawiła w Rokitnicy dokument dotyczący dziedziczenia majątku w Prusicach(?). Nie wiadomo jednak czy dokument został wydany w zamku czy w siedzibie Josta Hoselbendela - właściciela owych dóbr i posiadacza majątku w Rokitnicy.

W latach 20. XIV w. w Rokitnicy powstała komora celna. Mariusz Łesiuk i Tomasz Stolarczyk nie wykluczają, że mieściła się w zamku.

Prawdopodbnie zamek został spalony w czasie najazdu husyckiego w 1428 r. W połowie XV w. objęli go w posiadanie rycerze-rabusie tzw. raubritterzy. W 1451 r. zamek został zburzony przez mieszczan wrocławskch i świdnickich. Od tego czasu pozostaje w ruinie.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane na granicy mezoregionów Równiny Chojnowskiej i Pogórza Kaczawskiego, w południowo-zachodniej części wsi, na stromej krawędzi terasy, nad Kaczawą, ok. 1 km na na zachód od grodziska oznaczonego numerem 1/85, na terenie zalesionym.

Opis stanowiska:

Założenie obronne składa się z dwóch członów. Plateau czlonu głównego o wymiarach 50 x 43 m na planie nieregularnego prostokąta od zachodu jest ograniczone skarpą, od północy, wschodu i południa fosą. Główny człon, otoczony pierwotnie podwójnym murem obwodowym otacza podzamcze o kształcie podkowiastym, którego maksymalna szerokość wynosi 28 m. Człony są od siebie oddzielone fosą szerokości 25 m i głębokości około 7 m. Podzamcze otacza fosa zewnętrzna szerokości 27-40 m i głębokości około 7 m, za którą jest widoczny zewnętrzny wał. W zachodniej części członu głównego znajduje się ściana szczytowa kamiennej budowli.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Pozostałości zamku w Rokitnicy były oznaczane na mapach już w XVII w., początkowo jako capelle, później jako Schloss der Heil Hedwig czy Hedwigs Kirche. Pierwsze opisy założenia i interpretacje funkcji zachowanych elementów pojawiły się w XIX wieku. Według Johanna  Georga Knie i Franza Schrollera ściana szczytowa była pozostałością kaplicy, według Hansa Lutscha budynku mieszkalnego.

W latach 1968 i 1969 obiekt był badany przez zespół Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej w składzie: Ernest Niemczyk, Małgorzata Niemczyk, Stanisław Medeksza, Jadwiga Pieńkowska i Małgorzata Rogińska. Prace wykopaliskowe objęły jedynie relikty budynku, znajdującego się na plateau i jego najbliższe otoczenie.

W trakcie badań ustalono wstępnie rozplanowanie tej części członu głównego. Według badaczy do pierwszej fazy zabudowy można zaliczyć odkryte fragmenty murów obwodowych wydzielających obszar o wymiarach 40 x 33 m. W odległości około 9 m od pierwszego muru znaleziono drugi mur obwodowy. Grubość murów wynosiła 2,37 m. Zachowana w zachodniej części plateau ściana szczytowa jest pozostałością kaplicy, którą badacze wiążą z drugą fazą użytkowania założenia. Została ona wybudowana na przełomie XIII i XIV w. na zniszczonym murze obronnym. Była to budowla dwukondygnacyjna. Grubość jej kamiennych murów wynosiła 1,2 m. Prawdopodobnie posiadała sklepienie krzyżowo-żebrowe i emporę. Odkryto również pozostałości dostawionego do ściany ołtarza. Wejście prowadziło od południa przez bogato profilowany portal, z którego zachowały się dolne części ościeży ze śladami malatury. Z kaplicą łączył się budynek mieszkalny o wymiarach 10 x 35 m w typie rezydencjonalnym. Miałoby za tym przemawiać znalezisko w postaci wczesnogotyckiej głowicy wykonanej z piaskowca. W odległości około 8 m od prezbiterium znajdował się otwór drzwiowy z piaskowcowym progiem. Pod fundamentem północnego muru kaplicy odkryto przykryty dużymi kamieniami kanał ściekowy ze starannie opracowanym odpływem. Kanał był połączony z murem obwodowym. Według badaczy pochodził z pierwszej fazy użytkowania obiektu.

W trakcie badań odkryto niewielki zespół ceramiki, którą datowano na XII-XV w., przy czym najwięcej ułamków pochodziło okresu XII-XIV wiek. Najstarsze z nich odnaleziono w opisanym wyżej kanale ściekowym.

W trakcie prac inwentaryzacyjnych prowadzonych w 2011 r. zespół złożony z Mariusza Łesiuka i Tomasza Stolarczyka wykonał dokładne pomiary założenia obronnego. Na wschodnim zboczu fosy wewnętrznej badacze zebrali z powierzchni kilkadziesiąt fragmentów naczyń. Była to przede wszystkim ceramika określana jako stalowoszara, występująca od XIII do początków XVI wieku.

Według Mariusza Łesiuka i Tomasza Stolarczyka pozostałości rezydencji Henryka i Jadwigi znajdują się w południowej, do tej pory nieprzebadanej, części plataeu. Kaplica i siedziba pochodzą z późniejszych czasów, gdy zamek w dalszym ciągu należący do panującego księcia, nie pełnił już funkcji rezydencjonalnej.

W 1983 r. w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski dla obszaru 79-18 Marek Gedl i Michał Parczewski opracowali kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

Grodzisko-zamek zostało zinwentaryzowane przez zespół badaczy z Politechniki Wrocławskiej na podstawie materiałów z laserowego skaningu lotniczego pozyskanych z zasobów Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Z wynikami analiz opublikowanymi w 2019 r. można zapoznać się na stronie internetowej projektu badawczego:

http://www.odgrodudozamku.pl/stanowisko/rokitnica-st-2-zamek/ (dostęp: 25.09.2024)

Dostępność obiektu dla zwiedzających: zabytek jest dostępny, zaaranżowany dla turystów.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 01-10-2020 r.