Historia obiektu

W okolicach Szklarskiej Poręby przez wieki – od średniowiecza po lata 50. XX w., poszukiwano kamieni szlachetnych, złóż złota, srebra, magnetytu, pirytu, cyny, kobaltu a także uranu. Już w XV w. Grzbiet Izerski był penetrowany przez różnych poszukiwaczy, w tym tzw. Walończyków. Po wielowiekowej działalności poszukiwawczej i górniczej pozostały ślady, jak miejscowe nazwy, ryty naskalne, relikty płuczek złota w dolinie rzeki Kamiennej czy dawne wyrobiska.

Według Tadeusza Dziekońskiego w 1767 r. Preller odkrył na zboczu Czarnej Góry mineralizację kobaltu. Otrzymał koncesję na jego wydobycie, zorganizował gwarectwo i w 1771 r. uruchomił kopalnię Hülfe Gottes. Wydobywane rudy zawierały ok. 20% kobaltu, co było bardzo dobrym wynikiem. Jednak niesprzyjające warunki wydobycia, w tym wypadku bardzo twarde skały, spowodowały, że już w 1772 r. kopalnia została zamknięta.

W Archiwum Państwowym w Katowicach zachował się oryginał rzutu poziomego i profilu kopalni kobaltu w Szklarskiej Porębie wykonany w 1771 r. przez Elstera – królewskiego nadgórmistrza na Śląsku. Istnieje również kopia tego dokumentu opracowana w 1776 r. przez Efraima Ludwika Gottfryda Abta – wówczas starszego radcę hutniczego, później mistrza górniczego, zatrudnionego jako asesor we wrocławskim Wyższym Urzędzie Górniczym. Z ww. rycin wynika, że kopalnia Hülfe Gottes składała się z dwóch sztolni i szybów. Najniżej położona na stoku Czarnej Góry była Der tiefe Stollen – sztolnia odwadniająca. Kilkadziesiąt metrów powyżej znajdowała się Tage Rösche – właściwe wyrobisko, mniej więcej w połowie jej długości był zlokalizowany Tage Schacht – szyb łączący sztolnię eksploatacyjną z powierzchnią oraz kilka tzw. bocznych szybów Neben Gesenck.

W 1775 r. kopalnia została ponownie uruchomiona, prawdopodobnie na polecenie Karola Gotarda Schaffgotscha – właściciela tych terenów, jako kopalnia Juliane. W Archiwum Państwowym w Katowicach zachowały się opracowane w 1775 r. przez nieznanego autora rzuty i profile „nowej” kopalni. Dokumentują one działania podjęte przez właściciela. W sztolni dolnej pojawiło się rozwidlenie chodnika oraz roznos czyli wąski kanał odprowadzający wodę. Przy Tage Schacht – szybie sztolni górnej wydrążono kilkumetrową odnogę eksplorując żyłę rudy. Kilkanaście metrów dalej wykonano kolejny przekop. Chodnik tej sztolni został wydłużony o kilka metrów i kończył się przodkiem.

Eksploatacja surowca w kopalni Juliane trwała tylko rok. Urobek w postaci 250 kg ręcznie wzbogaconego koncentratu został przewieziony do huty w Przecznicy i przetopiony.

W 2010 r. powyżej szybu Tage Schacht zostały odnalezione ślady prac górniczych w postaci odkrywek i zapadlisk. Na podstawie np. rozmiarów śladów wierteł używanych do eksploracji uznano, że są to pozostałości działań podejmowanych w XX wieku. Być może chodzi o poszukiwania rud uranu w latach 1950-51 lub/i rud cyny i kobaltu w latach 1950-57.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Gór Izerskich, na zboczu Czarnej Góry (964 m n.p.m.), na wysokości ok. 860 m n.p.m., na zachód od Zakrętu Śmierci, kilkadziesiąt metrów powyżej Der tiefe Stollen, w lesie.

Opis stanowiska:

Tage Rösche - sztolnia górna jest wyrobiskiem eksploatacyjnym kopalni kobaltu Hülfe Gottes/Juliane.

Z rysunków Elstera i nieznanego autora wynika, że sztolnia miała długość ok. 75 metrów. Mniej więcej w jej połowie znajdował się szyb Tage Schacht głębokości 15 metrów, prowadzący na powierzchnię, a za nim tzw. boczny szyb (Neben Gesenck) głębokości 3 metrów. Kilkanaście metrów dalej sztolnia rozszerzała się tworząc 4-metrową komorę, w której znajdował się następny szyb boczny (Neben Gesenck) głębokości 17 metrów. Według Dariusza Wójcika i Krzysztofa Krzyżanowskego mogło to być miejsce eksploatacji żyły rudy lub/i miejsce, w którym zamierzano zainstalować maszynę wyciągową czy kołowrót. Kilka metrów dalej sztolnia kończyła się przodkiem. Obecnie chodnik sztolni jest dostępny na długości 36 m i kończy się zasypiskiem. Według planów kilka metrów dalej powinno znajdować się dno szybu Tage Schacht. Według badaczy zasypisko jest pozostałością tego szybu. Dalsza część sztolni nie jest dostępna. Przed dość szerokim wejściem do sztolni widoczna jest duża warpa, czyli usypisko powstałe z eksploatacji sztolni.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Badania powierzchniowe w Górach Izerskich prowadzono w latach 1979-82 pod kierunkiem Józefa Kaźmierczyka. Znaleziono wówczas m.in. na zboczu Czarnej Góry trzy wyrobiska. Wpisano je do rejestru zabytków jako oddzielne stanowiska archeologiczne, prawdopodobnie w wyniku błędnej interpretacji. W 1982 r. w ramach weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski zespół badaczy w składzie: Józef Kaźmierczyk, Barbara Czerska i Wiesław Rośkowicz, opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

Późniejsze badania archiwalne i terenowe prowadzone w latach 2010 i 2018 przez Krzysztofa Krzyżanowskiego, Dariusza Wójcika, Roberta Borzęckiego i Macieja Kalisza pozwoliły na zidentyfikowanie pozostałości prac górniczych jako XVIII-wiecznej kopalni Hülfe Gottes/Juliane.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny. Brak szlaku turystycznego. Nie wolno samodzielnie wchodzić do sztolni. Z zewnątrz można obejrzeć wejście i warpę.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 09-04-2020 r.