Historia 

Początki kościoła św. Marcina nie są do końca jasne. Mógł on powstać już na przełomie XI i XII wieku, na co pośrednio wskazuje układ cmentarza funkcjonującego w tym miejscu w okresie wczesnego średniowiecza. Nie wiemy jednak, jak ta najstarsza budowla wyglądała. Rachunki kolektorów papieskich z 1325 roku wymieniają kościół św. Marcina jako parafialny o dochodach szacowanych na trzy grzywny. W dokumencie papieża Jana XXII z dziewiątego czerwca 1326 roku jest on natomiast określony jako capella. Po zniszczeniu lub rozebraniu pierwszej (przypuszczalnie murowanej) świątyni, zbudowano tu kościół drewniany. Jego prebenda liczyła się do beneficjów kolegiaty, a jej uposażenie stanowiły dziesięciny wsi Budziszowice i Mękarzowice, należące do parafii Czarnocin. Patronami kościoła byli Jan Długosz herbu Wieniawa (jeden z braci kronikarza) oraz Jan Budziszowski herbu Habdank, właściciel wsi Budziszowice. Kościół spłonął w 1471 roku. Kolejna świątynia, erygowana w 1517 roku, była obiektem murowanym. Dodano wówczas do wezwania św. Marcina wezwanie św. Anny. Kościół ufundowany został przez „ks. Piotra Kantora, ks. Marcina wice prepozyta, Piotra Siedlca, Stanisława Nadnożyna, Marcina Niestoja. Także kosztem Anny Konopczyny, Jadwigi Kramarzowej, Zofii Rychlik, Łukasza Szyrzeka i Jana Duszki, mieszczan wiślickich”. Budowlom sakralnym towarzyszył cmentarz, który funkcjonował w tym miejscu nieprzerwanie od 2 połowy XI wieku lub początku XII wieku, do co najmniej XVI wieku. Służył on mieszkańcom osad, które rozwinęły się na przedpolu Grodziska.

Badania wykopaliskowe podjęto w tym miejscu na wiosnę 1965 roku w wyniku odkrycia grobów szkieletowych w trakcie budowy szkoły. Prace badawcze kontynuowano do 1968 roku pod kierunkiem Zofii Wartołowskiej z ramienia Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej. W 2023 roku zarys fundamentów dawnej świątyni wyeksponowano na powierzchni gruntu, tworząc punkt na ścieżce edukacyjnej wiodącej po Wiślicy. 

Opis 

Relikty kościoła św. Marcina leżą na południe od ulicy Kilińskiego, drogi stanowiącej pozostałość układu przedlokacyjnego Wiślicy, w średniowieczu prowadzącej z centrum miejscowości w stronę Grodziska. Na podstawie odsłoniętych pozostałości XVI-wieczny kościół św. Marcina można rekonstruować jako jednonawową budowlę zorientowaną na wschód z prezbiterium zamkniętym wieloboczną absydą z ośmioma przyporami i dobudowaną od północy zakrystią. Długość kościoła z przyporami wynosiła 18 metrów, szerokość fasady zachodniej z przyporami 10,5 metra. Wnętrze nawy miało 8x6,3 metra, a prezbiterium 6x4 metra. Stopa fundamentowa kościoła posadowiona była na głębokości 4-4,5 metra od współczesnego poziomu podłoża. Fundamenty wzniesiono z wapienia. W pierwszych sprawozdaniach publikowanych jeszcze w trakcie badań wykopaliskowych, pojawiły się informacje, że pod reliktami XVI-wiecznego kościoła odkryto nikłe ślady, które zinterpretowano jako relikty wczesnośredniowiecznej rotundy. Hipoteza ta nie została jednak ostatecznie potwierdzona, bo choć można przyjmować funkcjonowanie w tym miejscu kościoła zapewne od co najmniej XII wieku, to jego kształtu nie udało się zrekonstruować.

Cmentarzysko przy ul. Kilińskiego znajdowało się w miejscu obecnej szkoły. Było to płaskie, szkieletowe cmentarzysko rzędowe. Łącznie odkryto tu 107 pochówków. Groby rozmieszczone były w rzędach, które przebiegały z północy na południe. Prawie wszystkie groby zawierały szczątki jednej osoby, poza trzema, w których pochowano dwie osoby. W jednym z nich w jamie grobowej w drewnianej obstawie pochowano szczątki dorosłego mężczyzny i dziecka, oddzielone od siebie deską; kolejny zawierał szczątki dwojga dzieci; a w ostatnim pochowano kobietę z dzieckiem złożonym na jej miednicy. Odkryto też ossuarium. Uchwycone jamy grobowe w większości wypadków miały kształt zbliżony do prostokąta o zaokrąglonych narożach. W części z nich stwierdzono obecność resztek zbutwiałego drewna, będące wynikiem szalowania ścian bocznych jamy grobowej, w kilku najstarszych stwierdzono też występowanie desek nakrywających szkielet, a w jednym zaobserwowano drewnianą podkładkę pod szkieletem. Zmarli składani byli w pozycji wyprostowanej na wznak wzdłuż osi wschód-zachód, z głową złożoną na zachód, na ogół z rękami wyciągniętymi wzdłuż tułowia. Tylko w dziesięciu grobach znaleziono jakieś przedmioty. Jedna z kobiet została pochowana z kabłączkami skroniowymi po obu stronach głowy oraz pierścionkiem na prawej ręce. W innym z grobów znaleziono zawieszkę wykonaną ze srebrnego, węgierskiego denara księcia Gezy, który wybito najpewniej w latach 1064-1074. Poza tym na cmentarzysku znaleziono inne kabłączki skroniowe, grzebień kościany oraz narzędzia i przedmioty codziennego użytku (przęślik z różowego łupku owruckiego, osełkę z łupku, hetkę kościaną, krzemienną skałkę do krzesiwka) oraz różaniec.

Zabytek dostępny. 

Oprac. Nina Glińska, OT NID w Kielcach, 29.08.2025 r.

Bibliografia 

• Glińska N., Wczesnośredniowieczna Wiślica. Urbs Famosissima In Regno Lechitarum, „Origines Polonorum” t. 14, Warszawa 2020, s. 281-285. 
• Karta ewidencji stanowiska archeologicznego, Wiślica kościół św. Marcina – stan. 6 (AZP 96-63/87), oprac. W. Gliński, C. Hadamik, 1995, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
• Kozłowska – Budkowa Z., Szkice i materiały z dziejów Wiślicy, „Rozprawy Zespołu do Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej”, t. 5: „Studia związane z badaniami wiślickimi”, Warszawa 1970, s. 11-36.
• Twarowska E., Cmentarzysko i kościół św. Marcina w Wiślicy, „Światowit”, t. 35, 1982, s. 195 – 254.
• Wartołowska Z., Sprawozdanie z archeologicznych prac badawczych prowadzonych w Wiślicy w roku 1968, [w:] P. Biegański i W. Antoniewicz (red.), „Sprawozdania Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej: VI konferencja Naukowa w Warszawie 10 – 11 lutego 1969”, Warszawa 1970, s. 101 – 104.
• Wartołowska Z., „Dzieje Wiślicy”, maszynopis niedatowany.