Historia obiektu

Pierwsze wzmianki o właścicielach Przerzeczyna (Prerichym, Prerechim) pochodzą z 1 połowy XIII wieku. W dokumencie z 1247 r. wymieniono Przybycha de Prerichym, w dokumentach z lat 1273-76 – Dirżka de Prerechim, później jego małżonkę – Boguszkę. W 1336 r. jako właściciel występował Budko z Przerzeczyna, w 1240 r. – Piotr z Przerzeczyna. W 1351 r. Jan i Piotr z Przerzeczyna zastawili dobra Ottonowi Niemands. W 1354 r. Piotr, Budko, Henczel i Maciej z Przerzeczyna sprzedali folwark Ottonowi Niemands oraz Ottonowi i Mikołajowi Glaubitz. W latach 1355-57 udziały miała Małgorzata - wdowa po Piotrze z Przerzeczyna.  W latach 1366-1375 właścicielami dóbr byli Hentschel i Syban z Piławy, którzy w 1375 r. sprzedali Piotrowi Czirn część majątku, w tym dwór i folwark. W 1383 r. Piotr i jego syn Jan dokonali kolejnej sprzedaży na rzecz Małgorzaty, wójtowej z Kamiennej Góry. Folwarki i dwór zmieniły właściciela w 1411 r, gdy Rudolf – wójt z Kamiennej Góry sprzedał je Ottonowi Niemands. Od tego czasu jako właściciele poszczególnych części majątku byli wymieniani członkowie rodu Niemands. W dokumencie wystawionym w roku 1501 pojawił się po raz pierwszy przydomek Pfeil w odniesieniu do Jana Dirsdorf. Według niemieckich ksiąg adresowych z lat 1905-1937 Przerzeczyn Dolny należał do rodu Pfeil od 1593 r., a Przerzeczyn Górny od 1723 r. Rodzinne legendy Pfeilów wskazują jako protoplastę rodu Dirżka wymienianego w dokumentach z 2 połowy XIII wieku. Członkowie rodu von Pfeil byli właścicielami dóbr przerzeczyńskich do 1945 r.

Średniowieczne dokumenty świadczą o istnieniu w Przerzeczynie co najmniej jednego dworu oraz folwarków. Być może już w tym czasie miejscowość była podzielona na dwie części.

W Przerzeczynie Dolnym na miejscu dworu wzniesionego w 1609 r., w 1906 r. Hans Friedrich Gustav Günther hrabia von Pfeil und Klein Ellguth zbudował rezydencję o charakterze willowym (zachowana). W Przerzeczynie Górnym w 1860 r. na miejscu starszej siedziby wzniesiono pałac dla Friedricha Fabiana hrabiego von Pfeil und Klein Ellguth. Pałac w Przerzeczynie Górnym spłonął w 1959 r. Przy każdej z rezydencji istniał folwark i park.

Archeolodzy wskazują dwie lokalizacje średniowiecznych siedzib na podstawie tej samej decyzji o wpisie do rejestru zabytków. Obydwa obiekty znajdują się na terenie dawnych parków dworskich.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko/a archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Wzgórz Niemczańsko- Strzelińskich. Według decyzji o wpisie do rejestru chodzi o relikty zlokalizowane w dawnym Przerzeczynie Górnym (Ober Dirsdorf) między ulicami: Batalionów Chłopskich, Stawową, Zdrojową i rzeką Ślęzą, na południowy wschód od kościoła p.w. NMP Królowej Polski, według lokalizacji za Archeologicznym Zdjęciem Polski chodzi o relikty w dawnym Przerzeczynie Dolnym (Nieder Dirsdorf) przy ul. Zdrojowej 15. W wypadku drugiej lokalizacji może chodzić o wzgórze widokowe w parku dworskim.

Opis stanowiska:

Według opisu znajdującego się w decyzji o wpisie do rejestru i dokumentacji dawnego Wojewódzkiego Ośrodka Archeologiczno-Konserwatorskiego założenie wzniesiono na planie wydłużonego owalu o wymiarach u podstawy 14×19 m, u góry 12×18 m i wysokości 2,5 – 3 m. Kopiec był otoczony słabo widoczną fosą. Na nasypie znajdowały się wkopy.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko archeologiczne było znane przed 1945 r. Badacze niemieccy na podstawie badań powierzchniowych określili założenie jako gródek stożkowaty i datowali je na XIII-XIV wiek. Kolejne badania powierzchniowe i pomiary odbyły się w 1966 r. – Zbigniew Bagniewski i w 1975 r. – Antoni Pawłowski.

W 1988 r. w czasie realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski zespół w składzie: Krzysztof Demidziuk, Wiesław Czyżyk i Zenon Hendel opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego. Badacze uznali za grodzisko wpisane do rejestru zabytków wzgórze widokowe, które znajduje się w dawnym parku dworskim przy folwarku nr 2 i oznaczyli je na mapie. Jednocześnie podali działkę geodezyjną, która wskazuje na lokalizację obiektu w dawnym parku dworskim przy folwarku nr 1. Być może wynikało to z pewnych niejasności zapisów decyzji o wpisie do rejestru zabytków.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny(?)

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 08-12-2020 r.