Historia obiektu

Według koncepcji badawczych Włodzimierza Hołubowicza i Józefa Kaźmierczyka gród niemczański w VIII w. wznieśli Ślężanie. Funkcjonował do XIII wieku.

Nowsze badania sugerują późniejszą metrykę założenia obronnego, czyli 2 połowę lub schyłek IX wieku. Według Aleksandry Pankiewicz za wcześniejsze ślady osadnictwa należy uznać pozostałości cmentarza, odkryte w pobliżu dawnego dworca kolejowego.

Prawdopodobnie w latach 70 i 80. X w. gród niemczański należał do państwa Przemyślidów. Świadczą o tym znaleziska w obrębie cmentarzyska i grodziska, np. charakterystyczna ceramika, konstrukcje wałów, obrządek pogrzebowy (szkieletowy, chrześcijański). W 990 r. gród przejęli Piastowie. W 1017 r. Niemczę oblegały wojska niemieckiego cesarza Henryka II. Oblężenie trwało miesiąc. Obrońcy i wysłany im na pomoc z Wrocławia oddział odpierali ataki 12 tysięcznej armii. W tym czasie książę Bolesław Chrobry plądrował sprzyjające cesarzowi Czechy. W końcu Henryk II odstąpił.

Zamek niemczański mógł zostać wzniesiony już w czasach Henryka I Brodatego w miejscu tzw. grodu II, być może jako obiekt drewniany. Wzmianki o pierwszej budowli murowanej pochodzą z roku 1268 i dotyczą kaplicy św. Piotra, na miejscu której powstał nieistniejący już kościół św. Jadwigi. Pierwsze informacje o murowanym zamku pochodzą dopiero z 1332 roku. Mury miejskie wzniesiono prawdopodobnie w czasie lokacji miasta w latach 80-90. XIII wieku. Powtarzały one przebieg wcześniejszych umocnień. Do miasta można było dostać się Bramą Dolną (północ) i Bramą Górną (południe) Oprócz tego we wschodniej i zachodniej części obwarowań istniały furty. W latach 1428-1434 zamek niemczański był siedzibą husytów – Bedrzicha i Piotra Polaka. Po odbiciu miasta z ich rąk częściowo zniszczono mury miejskie i zamek. Już w latach 70. XV w. mury zostały odbudowane. Zamek był od tego czasu wielokrotnie przebudowywany.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Grodzisko jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, na wyniesieniu wysokości około 220 m n.p.m. Od wschodu otacza je dolina Ślęzy. Grodzisko znajduje się w centrum miasta, na rynku, w obrębie średniowiecznych murów miejskich,

Opis stanowiska:

Badania archeologiczne w pierwszej połowie XX w. realizowane na polityczne zamówienie, miały udowodnić germańskość Niemczy. Wyniki badań nie spełniły oczekiwań. Pod koniec lat 50. XX wieku, po pierwszych sezonach badawczych, Włodzimierz Hołubowicz i Józef Kaźmierczyk przedstawili koncepcję, według której na wzgórzu istniały dwa grody. Pierwszy z nich o powierzchni ok. 1 ha, zlokalizowany w południowej części wzgórza, wzniesiono w VIII w. i funkcjonował do XIII wieku. Drugi gród o powierzchni około 0,25 ha powstał północnej części wzniesienia w IX w. i funkcjonował również do XIII wieku, gdy w tym miejscu zbudowano zamek. Gród I II miały być według badaczy niezależnymi założeniami obronnymi.

Według pierwotnej koncepcji badawczej najstarsze umocnienia wzniesiono w VIII wieku. Był to system 3 rzędów palisad ulokowanych na krawędzi stoku. W IX w. zbudowano kamienne mury szerokości do 2 m, do których przylegało przymurze szerokości około 4 m z izbic wypełnionych ziemią. W X-XI w., częściowo na ruinach starszych umocnień wzniesiono mur kamienny z przymurzem szerokości u podstawy 13 m, zbudowanym w konstrukcji przekładkowej. Najmłodsze umocnienia z XI-XIII w. o konstrukcji podobnej do wcześniejszych uległy zniszczeniu w trakcie wielokrotnych pożarów niemczańskiego grodu. Być może część materiału kamiennego wykorzystano do budowy murów miejskich.

Druga rekonstrukcja założenia obronnego została opracowana w latach 70-tych XX w. przez Józefa Kaźmierczyka. Według tej koncepcji gród niemczański był założeniem trójczłonowym. Składał się z grodu I (południe), grodu II (północ) i członu między nimi. Między członami istniały suche fosy szerokości 30-40 m i głębokości do 5 m. Każdy człon miał własne umocnienia: wały drewniano-ziemne z zewnętrzną (rzadko również wewnętrzną) oblicówką kamienną lub mury kamienne. Człon północny, dodatkowo wzmocniony od strony północnej przez palisadę, zasieki z okrąglaków i kamienną wykładzinę zbocza, stał się grodem kasztelańskim.

Najnowsze badania dendrochronologiczne drewna konstrukcyjnego wału wykazały, że drzewa użyte do jego wzniesienia zostały ścięte w drugiej połowie X wieku. W dwóch wypadkach data roczna to 973 rok.

W trakcie badań wykopaliskowych uzyskano wiele zabytków ruchomych takich jak fragmenty naczyń ceramicznych, wyroby kościane w postaci grzebieni, rylców czy okładzin ze zdobieniami, przęśliki, żarna, prażnice, przedmioty metalowe – noże, sprzączki, monety, broń – groty strzał, elementy rzędu końskiego – ostrogi.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Badania wykopaliskowe niemczańskiego grodziska rozpoczęły się już w pierwszej połowie XX wieku. W latach 1929, 1936, 1937 prowadził je Ernst Petersen. Polscy archeolodzy: Włodzimierz Hołubowicz, Halina Cehak-Hołubowicz i Józef Kaźmierczyk  badali grodzisko w Niemczy w latach 1950-1951, 1958, 1960-1965, 1971-1973. W 1988 r. w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski zespół badawczy w składzie Krzysztof Demidziuk, Wiesław Czyżyk i Zenon Hendel, opracował karty ewidencyjne stanowisk archeologicznych.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 17-03-2020 r.